संजय सोनवणी यांची ‘अल्याड....पल्याड’ ही विज्ञानकथा भविष्यातील एका भयावह जगाचे चित्र उभे करताना माणूस, संस्कृती आणि जगण्याच्या संकल्पनांनाच प्रश्न विचारते. पृथ्वी कधीतरी जळून खाक झाली आहे. मानवी संस्कृतीच्या खुणा पुसल्या गेल्या आहेत. अन्नासाठी माणसांना घुशींची शिकार करावी लागते, तर घुशीही माणसांवर हल्ले करून त्यांना भक्ष्य बनवतात. जगण्याचा अर्थ केवळ भूक भागवणे आणि दुसऱ्या जीवाच्या हल्ल्यातून स्वतःचा जीव वाचवणे इतकाच उरला आहे. माणसातील सहवेदना, नैतिकता, सामाजिक बांधिलकी आणि स्मृती यांचेही जणू विघटन झाले आहे.
या जगात राहणारा कथेचा नायक एकाकी आहे. त्याने माणसांच्या टोळीतून स्वतःला वेगळे केले आहे आणि अंधारात आश्रय घेतला आहे. अंधार त्याला सुरक्षित वाटतो; बाहेरचे जग भयावह आहे. त्याच्या रोजच्या जगण्याला एक विशिष्ट सवय आणि लय प्राप्त झाली आहे. अशा वेळी त्याचा एक साथीदार त्याला एका गुहेत नेतो. तेथे प्रकाशाच्या साहाय्याने त्याला पृथ्वीच्या विनाशाचे चित्र दिसते. आकाशातून आलेला प्रचंड प्रकाश, स्फोट, जळणारी माणसे आणि नष्ट होणारी धरती यांतून मानवी विनाशामागील संभाव्य भयावह घटना सूचित होते. मात्र, या भूतकाळाचे आकलन नायकाला होत नाही. त्याच्या जगात इतिहास नाही, स्मृती नाहीत आणि घटनांचे अर्थ लावण्याची बौद्धिक साधनेही जवळजवळ संपली आहेत.
कथेचा सर्वाधिक महत्त्वाचा भाग पुढे येतो. नायकाला एका प्रकाशभिंतीच्या पलीकडे हिरवीगार धरती, स्वच्छ पाणी, झाडे, प्राणी आणि माणसांची वस्ती दिसते. वाचकाला हे जग जीवनाचे प्रतीक वाटू शकते; पण नायकाला तेच जग परके आणि भयावह वाटते. त्याला पाणी पिण्यायोग्य आहे हे समजत नाही, अन्न म्हणून उपलब्ध असलेले प्राणी त्याला स्वीकारता येत नाहीत आणि सभ्य समाजातील माणसे त्याला शत्रू वाटतात. तो स्वतःच्या जगण्याच्या सवयींच्या पलीकडे जाऊ शकत नाही. उलट, ज्या जगाला आपण उजाड आणि मृत समजतो, त्याच जगात परतण्याची त्याची तीव्र इच्छा होते.
कथेचा खरा धक्का पृथ्वीच्या विनाशात नसून मानवी मनाच्या झालेल्या विनाशात आहे. परिस्थिती माणसाला इतके बदलू शकते की जीवनदायी जगही त्याला असह्य वाटू लागते आणि मृत्यूने व्यापलेले जग त्याला आपलेसे वाटते. शीर्षकातील ‘अल्याड’ आणि ‘पल्याड’ हे केवळ दोन भौगोलिक प्रदेश राहत नाहीत; ते दोन भिन्न जगदृष्टींचे, संवेदनांचे आणि अस्तित्वाच्या जाणिवांचे प्रतीक बनतात.
कथेतील हिंसा, लैंगिक वासना आणि रक्तपात यांचे वर्णन काही वाचकांना अस्वस्थ करू शकते. मात्र, या तपशिलांमधूनच सभ्यतेचे आवरण गळून पडल्यावर माणसाच्या वर्तनाचे काय होऊ शकते, याची कल्पना तीव्र होते. नायकाचे परक्या जगाशी जुळवून न घेणे आणि अखेरीस आपल्या परिचित विनाशकारी जगातच समाधान शोधणे हा शेवट विशेष अर्थपूर्ण आहे. तो केवळ व्यक्तीच्या शोकांतिकेचा शेवट नाही; तो माणसाच्या सवयी, संस्कार आणि परिस्थिती यांनी त्याच्या जाणिवांवर घातलेल्या मर्यादांचा निर्देश करतो.
‘अल्याड....पल्याड’ ही केवळ प्रलयानंतरच्या पृथ्वीची कथा नाही. ती माणसाला जगण्यास योग्य काय वाटते, त्याच्या जगण्याच्या कल्पना कशा घडतात आणि त्या बदलण्याची क्षमता त्याच्यात उरते का, या प्रश्नांना भिडणारी अस्वस्थ करणारी विज्ञानकथा आहे.
या दीर्घकथेचा इंग्रजी अनुवादही प्रकाशित झाला असून तो "This Side and Beyond" या नावाने प्रसिद्ध आहे.
