पृथ्वीवर अवकाशातून जेव्हा आपण नजर टाकतो तेव्हा आपल्याला सर्वत्र निळा समुद्र पसरलेला दिसतो. आपल्या या सुंदर वसुंधरेचा तब्बल ७१ टक्के भाग पाण्याने व्यापलेला आहे. पण ज्या समुद्राला आपण वरून पाहतो, त्याच्या तळाशी एक अत्यंत रहस्यमय, अंधकारमय आणि थक्क करणारे जग दडलेले आहे. सागरतळाचा पूर्ण शोध आपल्याला अजून लागला आहे असे म्हणता येणार नाही. मानवाने चंद्रावर पाऊल ठेवले, मंगळावर याने पाठवले, पण समुद्राचा तळ आजही आपल्यासाठी एका मोठ्या रहस्यापेक्षा कमी नाही. मानवाने या अथांग जलाच्या पोटात कसा प्रवेश केला, तिथे काय लपले आहे आणि समुद्राच्या पोटातून कोणती आव्हाने उभी राहतात याचा हा आढावा.
मुळात समुद्र तळ किती खोल आहे हे मोजण्याची साधने पूर्वी माणसाकडे नव्हती. ग्रीक आणि इजिप्शियन नाविक दोराला शिसे बांधून खाले पानुयात सोडत आणि जेथे टेकले त्यावरून खोलीचा अंदाज बांधत. पण अनेक ठिकाणी दोराच्या लांबीच्या अपुरेपणामुळे शिसे अधांतरीच स्थिर रहायचे. सागर तळाचा अंदाज यायला विसावे शतक उजाडावे लागले. १९१५ साली सोनार तंत्राचा शोध लागला आणि ध्वनीलहरींच्या सहाय्याने समुद्रतळाचे अचूक मोजमाप करता येऊ लागले. तरीही सागराची व्याप्ती विशाल असल्याने सर्व सागरतळाचे सर्वेक्षण करणे हे एक आव्हान होते. या सर्वेक्षणात सर्व समुद्रांची सरासरी खोली ३,६८० मीटरच्या आसपास आहे हे लक्षात आले, पण आश्चर्याचा धक्का पुढेच होता. प्रशांत महासागराचे सर्वेक्षण करताना पृथ्वीवरील सर्वात खोल खंदक सापडला. पृथ्वीवरील सर्वात खोल, म्हणजे समुद्रसपाटीपासून तब्बल अकरा किलोमीटर खोल असलेला भाग सागरतळाशी आहे. त्याचे नाव दिले स्पॅनिश राणी मरियाना ऑस्ट्रियाच्या नावावर मरियाना ट्रेंच. हा खोल ट्रेंच सुमारे अडीच हजार किलोमीटर लांबिचा असून रुंदी ६९ किलोमीटर आहे. याच ट्रेंचमध्ये एक अजून मोठा खोल खड्डा असून त्याला ‘चॅलेंजर डीप’ असे नाव दिले गेले आहे. म्हणजे आक्खा माउंट एव्हरेस्ट जरी या तळाशी ठेवला तरी वर दोन किलोमीटर पाणी राहिल...एवढा खोल.
एवढ्या खोलीवर काय असेल हे मात्र माणसाला अनेक दशके माहित नव्हते कारण कोणतीही पाणबुडी एवढ्या खोलवर जाऊ शकत नव्हती. पाण्याच्या दाबाने कोणत्याही पाणबुडीचा एवढे खोल जायचा प्रयत्नं केला असता तर तिचा चुरगळा झाला असता. जमिनीवरील पर्यावरणीय हवेच्या दाबापेक्षा पाण्याचा दाब हजारपट जास्त असतो. खाली गहन अंधार आणि अकल्पनीय दबाव. खरे तर एवढ्या खोलवर जाणे म्हणजे अंतराळात जाण्यापेक्षा अवघड. पण माणूस जात्याच जिज्ञासू आहे. त्याने विश्वाचा अर्थ उलगडायचा तर पृथ्वीचीही रहस्ये समजावून घेणे आवश्यक मानले. त्यातून एक खास पाणबुडी निर्माण करण्यात आली जी एवढा प्रचंड दाब सहन करू शकत होती. यातून दोन व्यक्ती सागरतळाच्या अभ्यासासाठी प्रथमच रवाना झाल्या. २३ जानेवारी १९६० रोजी स्विस शास्त्रज्ञ ज्याक पिकार्ड आणि अमेरिकन नौदलाचे अधिकारी डॉन वॉल्श 'ट्रायस्ते' नावाच्या विशेष पाणबुडीतून प्रथमच चॅलेंजर डीपच्या तळाशी पोहोचले आणि मानवजातीच्या इतिहासात नवा अध्याय रचला गेला.
एवढ्या खोलीवर अपेक्षेप्रमाणेच सूर्यकिरण पोचू शकत नसल्याने गडद अंधार होता. तळाच्या जमिनीवर पिवळसर गाळ पसरलेला दिसला. एवढ्या खोलीवर प्रचंड दाबाखाली कसलेही जीव तेथे नसतील असा जो अंदाज होता तो मात्र खोटा ठरला. पिकार्ड आणि वॉल्श यांना तिथे चपट्या आकाराचे काही विशेष मासे आणि कोळंबीसारखे दिसणारे जीव पोहताना आढळले यामुळे संपूर्ण वैज्ञानिक जगताला आश्चर्याचा धक्का बसला! त्यानंतर अनेक दशके अन्य कोणी मरियाना ट्रेंचमधील चॅलेंजर डीपची मोहीम काढली नाही. पण २६ मार्च २०१२ रोजी जेम्स कॅमेरॉन यांनी डीप सी चॅलेंजर या विशेष पद्धतीने बनवलेल्या पाणबुडीतून मरियाना ट्रेंचमधील चॅलेंजर डीपच्या सर्वात खोल बिंदूपर्यंत (सुमारे १०,९०८ मीटर) एकट्याने प्रवास केला. हे तेच जेम्स कॅमेरॉन आहेत ज्यांनी टायटैनिक आणि अवतार सारखे प्रसिद्ध चित्रपट बनवले आहेत. पण मुळात त्यांना समुद्र-शास्त्राची आवड होती आणि खोल सागरातील जीवनाचे त्यांना कोडे पडले होते.
ते तळाला पोचले तेव्हा त्यांनी तेथील चित्रीकरणही केले. समुद्र तळाचे काही नमुनेही गोळा केले. या नमुन्यांत शास्त्रज्ञांना ६८ पेक्षा जास्त प्रजातींचे सूक्ष्म जीव सापडले. पुढे २०१९ मध्ये अमेरिकन शोधक विक्टर वेस्कोव्हो यांनी एका अतिप्रगत पाणबुडीतून अनेकदा चॅलेंजर डीपचे अन्वेषण केले. त्यांच्यासोबत पुढे अनेक शास्त्रज्ञ आणि संशोधकही खाली गेले. त्यांच्या संशोधनात त्यांना अनेक नवीन सागरी जीव सापडले. पण सर्वात धक्कादायक बाब ही होती की जगातील सर्वात उंच एव्हरेस्ट पर्वतावर ज्याप्रमाणे माणसाने कचरा पोचवला आहे पृथ्वीवरील सर्वात खोल ठिकाणीसुद्धा मानवाने निर्माण केलेला कचरा पोहोचला आहे! वेस्कोव्हो यांना ११ किलोमीटर खाली प्लास्टिकची पिशवी आणि कँडीचे रॅपर्स तरंगताना आढळले.
प्रकाश आणि ऑक्सिजन नसतानाही गंधक व रसायनांवर जगणारे अद्वितीय अंध मासे, सूक्ष्मजीव आणि ॲम्फिपॉड्स असे अद्भुत जीवन आढळते, त्यामुळे अन्य ग्रहांवरही ऑक्सिजनची गरज नसलेले जीव असू शकतात ही कल्पना बळावली, पण तेथेही माणसाने घाण करायला सुरुवात करावी हे मानवजातीसाठी लज्जास्पद कृत्य आहे.
मरियाना ट्रेंचचे निर्मिती झाली ती भूगर्भीय घडामोडींतून. असेच किंचित कमी खोलीचे पण सागराच्या सरासरीपेक्षा अधिक खोल असलेले ट्रेंच अनेक सागरांमध्ये सापडले आहेत. त्यांचे आणि अन्य सागरांचे अन्वेषण करताना माणसाला तेलासारख्या गोष्टी, अन्य मौल्यवान खनिजे जशी सापडली तशाच चक्रावून टाकणार्या गोष्टीही सापडल्या. सागरतळाशी सर्वात खोल खंदक जसे आहेत तसेच एव्हरेस्टपेक्षा उंच पर्वतही आहेत. प्रचंड उष्ण पाण्याचे झरे जसे आहेत तसेच थंड आणि उष्ण पाण्याचे प्रवाहही असून ते जागतीक वातावरण आणि पाउस-पाणी प्रभावित करतात. सागराची सर्वच रहस्ये आपल्याला समजली आहेत असे नाही...पण उद्या ती उलगडतील. अर्थात समुद्राला प्रदूषित करणे थांबवले पाहिजे.
-संजय सोनवणी
