तृष्णेचा अंत!

 

संजय सोनवणी

(एकांकिका)

 

(मंचावर अंधुक प्रकाश होतो. अरण्यातील पानांचा-फांद्यांच्या सळसळीचा आवाज. घुबडांचे घुत्कार. भयाण वातावरण. त्यात एकेक असे चार दरोडेखोर झाडावरून उड्या मारल्याचा आवाज. मग ते हातात शस्त्र घेऊन दबकत दबकत येतात. इकडे तिकडे पाहतात.जवळ येतात.)

कालध्वज- एवढा वेळ वाट पहिली आज...एकाही माणसाचे या वाटेवर दर्शन नाही...

दिमा- आपली दहशतच तशी...कोण कसा येईल या वाटेने? (हसतो आणि शस्त्र कुरवाळतो)

मिखां- (त्याच्या पाठीत धपका घालत) कोणी आला नाही तर आपली चूल कशी पेटायची?

(दिमा गमतीत शस्त्र घेऊन त्याच्या मागे धावतो)

कालध्वज- व्यापारी मार्ग आहे हा...शिकार मिळाली नाही अशी क्वचित एखादी रात्र गेलेली असेल...

खिला- आता व्यापारी दिवसा प्रवास करतात...तांड्याने ...तेही रक्षक घेऊन...रात्री आलाच कोणी तर आला...

कालध्वज- आणि रोज असा कोणीतरी चुकला माकला रात्री जातोच ना येथून?...सापडतोच ना आपल्या तावडीत...? पण...पण आज एवढा उशीर झाला तरी...काय माहित काय झालं?

दिमा- राजाने तर रात्री या वाटेने जायला बंदी घातली नसेल?

कालध्वज- ह्या...या राजात तेवढी अक्कल नाही. उगाच नाही शेजारच्या अंग राज्याकडून लढाईत एवढा मार खाल्ला...खंडणी द्यावी लागली म्हणे तेव्हा कोठे सुटला तो...

खिला- आणि आपली दहशतच एवढी...धाडस कोण करणार या वाटेने जायचे?

मिखा- आपल्या चोरपल्ली गावात नाव केवढं आपलं!

खिला- (उपहासाने) हो ना! काही नेलं नाही एखाद्या दिवशी तर बायको एवढा आरडाओरडा करते की गाव डोक्यावर घेते...म्हणे गावात केवढं नाव! हसतात लोक बघून आपल्याकडे...

मिखा- आपण करतो वाटमारी...ते मात्र नगरात घुसून घरे फोडण्यात पटाईत...

कालध्वज- (मिशीला पीळ देत) वाटमारी करणे हे खरे कौशल्य....घरफोडी म्हणजे भेकडाचे काम...

खिला- जीव निघतो यात आता...आणि म्हणे कौशल्य...सावजाची आपल्या टप्प्यात यायची वाट श्वास रोखून पहायची...जवळ आला की त्याच्यावर अकस्मात झेप घ्यायची...त्याला ओरबाडायचं. कोणी आडवा तर येणार नाही ना या भितीनंच कधी कधी जीव जायची वेळ येते.

मिखा- तू भेकड तो भेकडच! आजवर फसलीय का रे कधी आपली वाटमारी?

(खिला ताच्याकडे डोळे वटारून बघतो. मिखा हसतो.)

खिला- मी आणि भेकड? परत बोललास तर घुसविल तुझ्या छातीत हा भाला-याद राख...

दिमा- मोठ्याने बोलू नका...चूप..एकदम चूप सारे...

 कालध्वज- (हळू आवाजात विचार करत.) पण आजकाल दिवस वाईट यायला लागलेत...कालीमातेला बळी चढवावा लागेल असं दिसतंय...त्याशिवाय जुनी सुगी यायची नाही.

दिमा- आज कोणी सावज आलं की त्याला लुटू आणि मग देऊ त्यालाच बळी...त्यात काय एवढं?

कालध्वज- हो. बळीच!  म्हणजे कालीमाता प्रसन्न होईल.

मिखा- म्हणजे किमान बायका ओरडायचं तर थांबतील?

दिमा- अरे...कितीही न्या...समाधान असं नाहीच होत यांचं...

(सारे तोंडावर हात ठेवून हसतात. तेवढ्यात कालध्वज कान देऊन ऐकतो. सर्वांना गप्प रहायची खूण करतो.पाचोळा तुडव्ल्याचा आवाज...)

मिखा- माणूसच दिसतोय...हे कोणी जनावर नाही...

कालध्वज- चला...जागा घ्या आपापल्या....पण याला मारू नका की जखमी करू नका...लुटा आणि आपल्यासोबत घेऊन चला...

दिमा- हो नाईकमहाराज...

(सारे त्याच्याकडे संशयाने पाहत, माना डोलावत,  अद्न्धारात हळू हळू शस्त्र सावरत मागे जातात.

काही वेळात तेथे एक व्यापारी डोक्यावर गाठोडे घेऊन भीत भीत येतो. थोडा आवाज आला तरी दचकतो.तेवढ्यात त्याच्या पायाखाली एक काडी मोडते तर तेथेच उडी मारून “deva देवा...” करतो. मंचच्या मध्यभागी येतो. इकडे तिकडे संशयाने पाहतो.

तेवढ्यात चारी दरोडेखोर त्याला पुढे येत घेरा घालतात.

व्यापाऱ्यांची बोबडी वळते.)

व्यापारी- राम राम...हा भासच की......क..क्क...कोण आहात तुम्ही?

कालध्वज- गाठोडं दे हिकडं आणि चल आमच्यासोबत...

व्यापारी- मेलो...तरीच सारे सांगत होते...रात्री जाऊ नका...दुष्ट दरोडेखोर आहेत या वाटेवर...

कालध्वज- (रागाने) आम्ही दुष्ट? घ्या रे याचे गाठोडे ताब्यात...आणि बांधा याचं गाठोडं.

(इतर पुढे सरसावतात पण व्यापारी गाठोडे घट्ट धरून ठेवतो)

व्यापारी- नाही...नाही...हात नका लावू याला...तुमचे हात पापी आहेत...

कालध्वज- (संतापाने) पापी? आम्हाला पापी म्हणतोस?

व्यापारी- (घाबरून) नाही...नाही तसं नाही....

कालध्वज- (दरडावून) मग काय आहे?

व्यापारी- यात देवाचे दागिने आहत...उंची रेशमी वस्त्रे आहेत देवासाठी...

कालध्वज- हे देवाला विकणार आहेस का?

व्यापारी- नाही हो. उद्या विष्णू मंदिराचं उद्घाटन आहे...कासेगावात. मला सकाळच्या आधी पोहोचले पाहिजे तेथे...यांना हात लावू नका...

दिमा- ( संतापत) काय होईल रे?

व्यापारी- देव कोपेल...कोपेल देव तुमच्यावर....जाऊद्या मला..देवा धर्माचं काम आहे...

कालध्वज- का कोपेल रे देव आमच्यावर...?

व्यापारी- (उसळून) पापी आहात तुम्ही...दरोडे घालतात तुम्ही...

 कालध्वज- तू नाही का पाप करत रे? देवालाच वस्त्रे-दागिने विकतो? लाज तर तुला वाटायला हवी...हा देवावर घातलेला दरोडा नाही?

व्यापारी- माझा व्यवसाय आहे हा...

दिमा- आणि या वाटेवरच्या व्यापार्यांना लुटणे हा आमचा व्यवसाय आहे...

कालध्वज- हा असं ऐकणार नाही...खेचून  घ्या ते गाठोडं आणि बांधा याला...

(तिघे पुढे सरसावतात. गाठोडे खेचायचा प्रयत्न करतात. व्यापारी जीवाच्या आकांताने गाठोडे धरून ठेवतो. दरोडेखोर व्यापाऱ्यावर लाथा-बुक्क्यांचा मारा करतात. व्यापारी तरीही आपली पकड सोडत नाही.कालध्वजही पुढे जातो. गाठोडे हिसकवायचा प्रयत्न करतो. पण त्यालाही व्यापार्यांची पकड सोडता येत नाही. सारे घामाघूम होतात. दिमा संतापतो आणि आपला भाला रोखतो. कालध्वज त्याला रोखतो. त्याला बाजूला खेचत नेतो.)

कालध्वज- याला बळी द्यायचेय आपल्याला...जखमी माणूस योग्य बळी बनेल का मुर्खा?

दिमा- लोभी लोक चमडी देतील पण दमडी नाही...

(कालध्वज त्याच्याकडे रागाने कटाक्ष टाकत व्यापार्याजवळ येतो.)

कालध्वज- तुला बऱ्या बोलाने हे गाठोडे आमच्या स्वाधीन करायचेय की नाही की असाच मरेपर्यंत मार खायचा आहे?

व्यापारी- (रडत) माझा जीव घ्या...पण मी ही देवाची संपत्ती तुमच्या हवाली करणार नाही....

कालध्वज- तू मेलास तर तसेही हे गाठोडे आमच्या ताब्यात येणारच ना मुर्खा...

व्यापारी- देव कोपेल...वाटोळे करेल तुमचे....

(दिमा आणि मिखा थबकतात)

मिखा- शाप देतोय हा...? देवाचा कोप....?

(कालध्वज संभ्रमित होतो.)

दिमा- आमची देवी कालीमाता आहे...तिचा कोप काय असतो दाखवतोच तुला...

(दिमा शस्त्र उभारून पुढे होतो)

दिमा- (संतापाने)  आणि आमचे पोट तुझा देव भरणार आहे का रे?

व्यापारी- (रडत..) मला जाऊ द्या हो....

दिमा- (त्याच्या छातीवर पाय ठेवतो) आणि तुझा देव आता तुला तरी वाचवणार आहे का? बोल....

व्यापारी- देवा रे! काय आपत्ती आली ही...(रडू लागतो)...

दिमा- आणि मुर्खा तू आहेस व्यापारी....सौदेबाजी करणे हाच तुझा धंदा...देवाचे नाव घेतोस? लोभी कुठला...

व्यापारी- नाही हो...

दिमा- सौदेबाजांना जगायचा अधिकार नाही...

 (दिमा आपला भाला त्याच्या छातीवर रोखतो. सारे त्याला आवरायला धावतात पण तोवर दिमा त्याच्या छातीत भाला खुपसतो. आर्त किंचाळी फोडून व्यापारी मरतो. गाठोडे त्याच्या हातातून सटकते. सारे स्तब्ध उभे राहून त्याच्या तडफडत्या प्रेताकडे पाहत राहतात. मग सावरून काल्ध्वज पुढे येतो. दिमा भयचकित त्याच्याकडे पाहतो. भयान शांतता)

कालध्वज- (दिमाला रागाने खेचत) मुर्खा...दिमा- तू माझी अवज्ञा केलेस....

दिमा- (त्याच आवेशात) असला सौदेबाज कालीमातेचा योग्य बळी कसा ठरला असता? काय कालीमाता प्रसन्न झाली असती?

कालध्वज- पण अवज्ञा केलीस माझी तू.....तुला याची सजा मिळायलाच हवी...

दिमा- नाईक महाराज, हे गाठोडे बघा...यात सोने-चांदी आणि उंची रेशमी वस्त्रे असतील...आजची लुट तर झाली? बळी शोधता येईल नंतर...

कालध्वज- तू ठार मारलेस त्याला...

दिमा- आपल्या लुटीचा तर हाच नियम आहे ना? जो विरोध करेल त्याला मारून टाकणे....

मिखा- पण आज नाईकमहाराजांनी काय सांगितले होते? येईल तो व्यापारी कालीमातेचा बळी असेल...त्याच्यावर वार करायचा नाही...ऐकले नाहीस तू?

दिमा- हा लोभी व्यापारी...आपल्या गाठोड्याला एवढं कवटाळून बसणार असेल तर काय करणार मी? बघा काय आहे त्यात..खरंच सोन्या-चांदीचे दागिने असतील तर कैक दिवसांची ददात मिटेल आपली...

खिला- खरेच...पाहूयात....

मिखा- थांबा...त्यात काय आहे हे पहायचा पहिला अधिकार कालध्वज नाइकांचा  आहे...

कालध्वज – (निरुत्साही आवाजात) पहा तुम्हीच...

(दिमा खाली वाकून गाठोडे उघडतो. सोन्याचे हार निघतात. सारे नजर विस्फारतात. आनंदाने चित्कार करतात. कालध्वज तेवढ्या गंभीर. सारे चित्कार थांबवतात. घाईने गाठोडे बांधतात.तेवढ्यात एक घुबड चीत्कारते.)

हा अपशकून तर नाही ना?

दिमा- घुबडाचे ओरडणे आपल्यासाठी शुभशकून असतो नाईक महाराज...आज झालेय तरी काय तुम्हाला?

कालध्वज- मला काय होणार? काहीही तर नाही.

मिखा- या प्रेताचे काय करायचे?

दिमा- राहू देत येथेच...या मार्गाने जाणार्याना दहशत तरी बसेल...

(दिमा ते गाठोडे खांद्यावर घेतो. कालध्वज मात्र स्तब्ध उभा.)

दिमा- सरदार, आता का थांबलात?

काल्ध्वज- हाताशी आलेला बळी गमावलास तू आज मुर्खा...जा तुम्ही...मी येईन नंतर...

मिखा- नाईक....जाऊ द्या...मिळेल कोणीतरी बळी...आज नाही तर उद्या...

कालध्वज- पण आज माझ्या मुखातून वाणी उमटली होती...देवीचा साक्षात्कार होता जसा...आणि या मुर्खाने...जा ...जा तुम्ही. बायका खुश होतील आज...

खिला- (जवळ येत.) सरदार...तो असाच आहे...रागीट पण मनाने चांगला...येथे वेळ घालवण्यात आता काय अर्थ?

कालध्वज-देवाचे दागिने...

दिमा- कोणाचेही असोत...किंमत तर चांगली येईल ना त्याला?

कालध्वज- येईल ना...काही दिवसांची ददात तर मिटेल...

खिला- निघुयात आपण आता...

(कालध्वज तरीही स्तब्ध उभा. जणू काही ऐकतोय.)

कालध्वज- (हळू आवाजात) मुर्खा, ऐकू नाही येत? अजून येतंय कोणीतरी...जय कालीमाता...तुला द्यायला बळी येतोय आयताच...

(सारे कान देऊ ऐकतात. एक बुद्धं शरणं गच्छामीची अस्पष्ट धून असल्यासारखा आवाज येतो.)

हे प्रेत दूर झाडीत टाका...लवकर....सावज येतेय...आणि दिमा...खबरदार आता तू काही मूर्खपणा केलास तर...

दिमा- नाही नाईकमहाराज...

(सारे ते प्रेतही झाडीत हलवतात.)

लपा आता...

(सारे अंधारात लुप्त होतात.

अरण्याचा हिंस्त्र आवाज तीव्र होत जातो. अस्पष्टपणे भिख्खुचे आवाजही येऊ लागतात.

आणि एक तरुण भिख्खू मंचावर येतो. तो स्वत:तच दंग आहे. त्याचे पाय जेथे व्यापारी कोसळून पडला होता तेथे लागतात. तो थांबतो. पायाने चाचपून पाहतो. त्यात दंग असतानाच सारे दरोडेखोर त्याला घेरा घालतात.)

भिख्खू- (त्यांच्याकडे अंदाजाने अंधारात पाहत) कोण आहात तुम्ही? (कोणी बोलत नाही) समजलो....तर तुम्ही लुटारू आहात... येथे तुम्ही आताच हत्या केलेली दिसतेय कोणा तरी अभाग्याची...

दिमा- (रागाने ओरडून-) अभागी? अरे एक लोभी मारला आम्ही...आणि आता तुही तयार हो...

भिख्खू- मला मारून काय मिळणार तुम्हाला? हो...हे भिक्षापात्र आहे.......पण ते माझेही नाही....या विश्वात तसेही कोणाचे काय असते बरे?हवे तर घेऊन टाका हेही..

कालध्वज- ए- वटवट करू नकोस फुकाची....तपासणी करा याची...काहीतरी मौल्यवान असेल याच्या अंगावर...

(खिला पुढे होतो व भिख्खूची तपासणी करतो)

खिला- याची वस्त्रे संन्याशाची दिसतात...पायघोळ...आणि भिक्षापात्र आहे एक याच्या हातात...आणि एक जपमाळही...

कालध्वज- मग हा राजाचाच हेर तर नसेल?

दिमा- हो. आजकाल राजे लोक जैन-बौद्ध भिक्षूंच्या वेशात गुप्तहेर फिरवत असतात...अशा लोकांचे तुकडे तुकडे करून अरण्यात फेकून देतो आम्ही..

खिला- (शस्त्र उचलत) होय...असे वेश बदलून अनेक हेर फिरतात आजकाल...

कालध्वज- नक्कीच, हा हेरच असला पाहिजे...नाहीतर रात्री बेरात्री अशा अरण्यवाटेवर भिख्खूचे काय काम?

दिमा- (भाला रोखत) बोल...कोण आहेस तू? हेरच ना?

भिख्खू- हेर? (हसतो)

कालध्वज- (संतापून त्याच्या अंगावर जात)  हसतो आहेस? धोकेदायक आहेत तुझ्यासारखे लोक.....सावध राहावे लागते आम्हाला...

भिख्खू- सावध राहावे लागते? म्हणजे तुम्ही घाबरलेले आहात?

कालध्वज- आम्ही आणि भित्रे? दरारा आहे आमचा या अरण्यात....

भिखू- असेल. दरारा असेल. (डोळे मिटून) बुद्धं शरणं गच्छामी...

कालध्वज- (त्याच्याकडे काही क्षणांनी हसत) म्हणजे घाबरलास की नाही तुही?

भिख्खू- भय? विजय मिळवलाय मी त्यावर कधीच...

कालध्वज- असं?

दिमा- याच्याकडे काहीच नसेल तर बांधू याला आणि नेऊ कालीमातेला बळी चढवायला. नाहीतरी असा माणूस नाही तर कोण योग्य बळी असणार? आणि मदिरेचा नैवेद्य घेऊन कालीमातेसमोर याचे मस्तक मी उडवणार....

(कालध्वज त्याला थांबवतो)

कालध्वज- एवढ्या रात्री-बेरात्री प्रवास करतो आहेस...तोही एकटा....म्हणजे आमचीच हालचाल जाणून घ्यायला ना?

भिख्खू- (शांत स्वरात) नाही.

कालध्वज- मग? कोठे चालला होतास एवढ्या रात्री?

भिख्खू- कोठून कोठे...नाही माहित. बस वाटले आणि निघालो...

कालध्वज- मला संशय येतोय याचा...(भिख्खुला) मागे कोणी राजसैनिक तर नाहीत ना?

भिख्खू- नाही.

दिमा- आणि केवळ वाटले म्हणून निघालास या मार्गाने नीचां?

भिख्खू- (त्याच्याकडे लक्ष न देता) रक्त लागलेय माझ्या पायाला....तुम्ही म्हणता एका लोभी व्यापार्याला तुम्ही मारलत. पण तो लोभी होता हे कसे ठरवलेत तुम्ही?

कालध्वज- (सहकार्यांकडे पाहत.) बांधा रे याच्या मुसक्या आणि चला घेऊन. जय कालीमाता....

(बाकी तिघेही भिख्खूला धरतात.) चला आता...वेळ घालवू नका...सकाळ होईल आता....

भिख्खू- हो. रात्रीच्या गहन अंधाराला चिरत प्रकाशाचे आगर रिक्त होते तो क्षण किती मंगल....

(भिख्खुला ओढत नेणार तेवढ्यात तेवढ्यात वाघाची जवळून हिंस्त्र डरकाळी येते. सारे

थबकतात. भिख्खू तेवढा अविचलीत. सारे शस्त्र उचलतात. कोठून हल्ला येतो याचा अंदाज घेतात. काही तणावाचे क्षण जातात. वाघ गुरकावत राहतो. जणू जवळपास थांबलेला आहे. मग एकाएकी वाघाच्या पावलांचा आवाज येतो. वाघ डरकाळी फोडत ते प्रेत ओढतो. प्रेताला ओढत घेऊन जात असल्याचा आवाज. हळूहळू आवाज बिरत  जातो. दरोडेखोर घाम पुसतात.)

मिखा- (सुस्कारा सोडत, घाम पुसत) नशीब....वाचलो....

भिख्खू- (स्मित करत) अजून दुसरा भुकेला प्राणी येथे येणार नाही याची काय खात्री?

कालमुख- (हातातील शस्त्र उंचावत) हे कशासाठी आहे मग?

(भिख्खू हसतो)

दिमा- असे अनेक वाघ मारले आहेत आम्ही...(त्याला ढकलत) चल आता....नाहीतर तुही मरशील त्या व्यापाऱ्यासारखा...

भिख्खू- वा! मारा की...येथेच मारा...कोणी अडव्लेय तुम्हाला?

दिमा- तुझे मरण येथे नाही लिहिलेले...बळी देणार आम्ही तुझा कालीमातेला...

भिख्खू- कालीमाता येथे नाही?

कालध्वज- ती अशा दरीत वसलेली आहे जेथे भल्याभल्यांची पाचावर धारण बसते...

भिख्खू- मग आता तर नुसत्या वाघाच्या डरकाळीने तुमची पाचावर धारण बसली होती.

कालध्वज- (रागाने) चला...निघा...ते गाठोडे घ्या...चला...

भिख्खू- आणि मला ढकलू नका. मी येतोय तुमच्यासोबत.

मिखा- अरे...हा घाबरलेला दिसत नाहीय...

(बाकीचे त्या वाक्यावर थबकतात.)

कालध्वज- बळी म्हटले की लोक थरथर कापू लागतात....बोबडी वळते त्यांची....रडतात-भेक्तात...प्राणाची भीक मागतात...आणि तू बळी जायला एवढा उत्सुक? (दरडावत) खरे सांग...मागून राजसैन्य तर येत नाहीहे ना?

भिख्खू- सांगितलेय तुम्हाला. कोणीही येत नाही.

कालध्वज- मग तू घाबरलेला का नाहीस?

भिख्खू- तुम्ही घाबरले म्हणून मीही भ्यावे असा काही नियम तर नाही ना?

कालध्वज- (ओरडत) आम्ही कोणालाही घाबरत नाही...

भिख्खू- असत्य फार सहजपणे बोलता तुम्ही...

कालध्वज- ओरडून...चला...सकाळ व्हायची वेळ झाली आहे. बळीही द्यायचा आहे याचा घरी जाण्याआधी...बरकत येईल...लुट मिळेल हवे तेवढी रोज...चला आता घाई करा...

भिख्खू- चला...म्हणजे बरकत मिळण्यासाठी देवीला प्रसन्न करायचेय तुम्हाला....( हसू लागतो)

दिमा- (खवळून) हसू नकोस...टर उडवतोस की काय आमची?

भिख्खू- क्षमा. मी कशाला तुमची टर उडवेल? मी तर माझीच टर उडवतो आहे.

कालध्वज- (संशयाने) तुझीच? का?

भिख्खू- असा विनोद पहायचे दुर्दैव माझ्याच वाट्याला का यावे म्हणून! (हसू लागतो)

दिमा- (शस्त्र उगारत) वेडा-बिडा झालाहेस का तू? हसतो आहेस...एका वारात तुझे मुंडके उडवेल ना मी...तेव्हा हसून दाखव...चल आता...

(सारे त्याला ओढत अरण्यात अदृश्य होतात. रातकिड्यांचे आवाज कर्कश्य होतात.

अंधार.

 

 

 

 

 

प्रवेश दुसरा

(प्रकाश होतो तेव्हा मंचाच्या मधोमध एका पहाडात कोरलेला कालीमातेचा उग्र मुखवटा दिसतो

पहाटेच्या पक्षांचा किलबिलाट.

भिख्खूला ढकलून दरोडेखोर प्रवेशतात. भिख्खू कोसळून पडतो पण सावरून कसाबसा उभा राहतो.

सारे कालीमातेला नमस्कार करतात.

कालध्वज- (मोठ्याने) जय कालीमाते....

(सारे मोठ्याने तेच म्हणतात.)

कालध्वज- दिमा- जा- मदिरा घेऊन ये डोंगरावरच्या वस्तीवरून...

दिमा- खिलाला जाऊ द्या...चपळाईने डोंगर चढतो तो...

खिला- नाईकांनी तुला काम सांगितलेय...घेऊन ये मदिरा...आहाहा...मदिरेने देवीचे पूजन...मग सेवन आणि नंतर हा बळी....(भिख्खूकडे बोट दाखवतो. भिख्खू बसलेला. दिमा हसू लागतो) ए...पहा...पहा...हा कसा खचून बसलाय...मरण दिसू लागलं की असंच होतं सर्वांचं...(सारेच हसू लागतात. भिख्खू शून्य दृष्टीने पाहतो. दिमा इतरांची प्रतिक्रिया पाहतो मग म्लान स्वरात)

दिमा- जातो मी मदिरा आणायला...

(कोणी लक्ष देत नाही. दिमा रागाने पाय आपटत जातो.)

काल्ध्वज- (भिख्खुकडे उपहासाने पाहत हसून) मृत्यू समोर येत नाही तोवर सारेच शूर असतात....

भिख्खू- येथे किती बळी दिले असतील तुम्ही...तुमच्या बिरादरीने?

कालध्वज- तू आयष्यात मोजू शकणार नाहीस एवढे...

भिख्खू- (डोळ्यातून अश्रू वाहू लागतात.) खरेच?

मिखा- आता तुही असशील....बळी....कितवा..हे मात्र नाही सांगता येणार.

भिख्खू- (म्लान स्वरात) पण खरेच बरकत आली का तुम्हाला?

कालध्वज- आली आणि आता तर जास्तच येईल...एक निर्दोष बळी मिळालाय आज आम्हाला...

भिख्खू- रोज वाटमारी...हिंसा हीच तुमची बरकत?

कालध्वज- भीक मागतोस ना रोज या पात्रातून? मिळालेली भीक हीच ना तुझी बरकत? तीही रोजच मिळेल की नाही याची भ्रांत तुलाही असेलच ना?

भिख्खू- माझी भ्रांत कोणाची हिंसा करायला सांगत नाही. असत्य बोलायला सांगत नाही. संग्रह करायलाही सांगत नाही. तुम्ही मात्र जे जे त्याज्ज्य ते सारे काही करता.

कालध्वज- (हात उडवत हसतो) आम्ही करतो ती हिंसा नसते. कालीमातेचा आदेश असतो तो....आम्ही देवीचे आदेश पाळतो...भिकारी तू...तुला काय समजणार आहे हे?

भिख्खू- (हसतो)

कालध्वज- का हसलास?

भिख्खू- (उठत) या विश्वात सारेच तर भिकारी आहेत...तरी दंभ किती!

खिला- सरदार...दिमाला शिक्षा द्या..

काल्ध्वज- का?

खिला- तुमचे आदेश निट ऐकत नाही...त्या व्यापाऱ्यांला त्याने नसते मारले तर बळी मिळाला असता आपल्याला आयताच. याची गरज नसती पडली...उगा भेजा खातोय हा....

कालध्वज- ते तर मला करावेच लागेल. टोळीची शिस्त बिघडवली त्याने...

मिखा- आणि आता मदिरा आणायच्या कामातही घोळ. हे कालीमाते....

खिला- तो येईपर्यंत आपण एक काम करूयात...

कालध्वज- काय?

खिला- आपण या गाठोड्यातील धन वाटून घेऊयात...नाही...म्हणजे दिमाचाही वाटा आपण बाजूला काढून ठेऊ...

कालध्वज – (आदेशात्मक स्वरात) जोवर देवीला मदिरेचा नैवध्य दिला जात नाही...याचे मस्तक देवीला अर्पण केले जात नाही तोवर कसलेही वाटप नाही....विसरलात आपली रीत?

मिखा- घरी बायको वाट पाहत असेल....

 कालध्वज- मग जा-चालता हो येथून....दाखव तिला तुझे हे फुटके थोबाड...

मिखा- माझा हिस्सा?

कालध्वज- बळी दिला जात नाही तोवर कोणालाही हिस्सा मिळणार नाही. आम्हाला बायका-पोरे नाहीत की काय? त्यांच्यासाठीच चाललेय ना हे?

मिखा- (मौन राहतो. उद्वेगाने डोके पकडून येरझार्या घालतो.) हा दिमा का येत नाहीहे अजून?

खिला- जरा दम निघत नाही याला...

कालध्व्ज- मिखा, तू अवहेलना केलीस आपल्या टोळीच्या नियमाची...शिक्षा भोगावी लागेल तुलाही...

मिखा- मला शिक्षा का सरदार? काय चूक केली मी? आज काही बळी द्यायचे तर ठरले नव्हते ना?...तुमच्याच डोक्यात अचानक सनक आली...

कालध्वज- मुर्खा...सनक नव्हती ती...तो देवीचा संदेश होता मला...बळी हवा म्हणाली देवी मला!

मिखा- (हसतो.)

कालध्वज- तुझी ही हिम्मत?

खिला-  यालाच बळी का देऊ नये?

कालध्वज- आता तू गप्प बस...आपण बळी देतो...बळी होत नाही आपण कधी...

भिख्खू- कमाल आहे.

खिला- (त्याच्यावर धाऊन जात) गंमत दिसतेय तुला यात?

(तेवढ्यात एका तरुणीचा चित्कार आणि दिमाचे तिच्यावर खेकसणे ऐकू येते. सारे तिकडे पाहतात.)

...आलाच दिमा....पण ही कोण बया आहे त्याच्यासोबत?

(दिमा एका तरुणीला ओढत आणतो. दुसर्या हातात मद्याचा बुधला.)

दिमा- (हसत.) घ्या हिला आणि या मदिरेलाही....

(भिख्खू अर्धवट उठतो. पुन्हा बसतो)

कालध्वज- कोण ही?

दिमा- वाटेत दिसली...मला पाहून घाबरून झाडीआड लपत होती...पण मी अचूक हेरलं हिला...आणलं हिथं खेचून...

तरुणी- (घाबरलेली. रडत)  जाऊ द्या हो मला....पाया पडते मी तुमच्या.

दिमा- तुला जाऊ द्यायला थोडीच आणलाय हिथं? (तिच्या शरीराचे निरीक्षण करत वासनांध हसतो.)

खिला - आज कालीमातेची पूजा सांग्रसंगीत होणार म्हणजे....मदिरा...मदिराक्षी...बळी...वा!

मिखा- मदिरा तर दे आधी..त्या शिवाय काय मजा? सरदार...नैवेद्य दाखवा देवीला मदिरेचा आधी...

खिला – आणि तुला तर जायचे होते ना? (तरुणीकडे सहेतूक बघतो, हसतो आणि दिमाच्या हातातील मदिरेचा बुधला घेतो आणि कालध्वजच्या हाती देतो. कालध्वज शांत बसलेल्या भिख्खुकडे नजर टाकतो, देवीच्या प्रतिमेकडे पावले टाकतो. मंत्र सुरु करतो...)

कालध्वज- ओम र्हीम क्लीं श्रीं चामुंडाय मुच्चे....(तीनदा रिपीट मग बुध्ल्याचे बुच काढतो आणि थोडी धार सोडतो.)

(हे मंत्रोच्चार चालू असताना तरुणी हतबल होऊन खाली बसते. भिख्खू कुतूहलाने पाहत राहतो.)

कालध्वज- आता आधी बळीला मदिरा प्राशन करण्याचा हक्क...

(भिख्खूजवळ जातो. बुधला उंचावत)

तोंड उघड...

(भिख्खू बुधला बाजूला सरकावत ठाम उभा राहतो.)

भिख्खू- (शांत स्वरात स्मित करत) मी ही अशी मदिरा नाही पीत...

कालध्वज- अरे हिच्या वासानेच धुंदी चढू लागलीय...! पी...कष्ट होणार नाहीत तुला बळी जाताना...

भिख्खू- मला कशाचेच कष्ट होत नाहीत.

काल्ध्वज- मदिरा न पिता?

भिख्खू- मदिरा मी नित्य पितो पण ती असते आत्मज्ञानाची मदिरा...

खिला- आता ही कोणती मदिरा?

भिख्खू- ही अशी मदिरा आहे जी पिल्यानंतर सारे विश्व आपले साथी-सवंगडी बनते. सारे तारकाविश्व आपल्याभोवती फेर धरत चिरंतन संगीत गाते...आपले अस्तित्व विरघळू लागते...

(सारे पोट धरून हसतात)

दिमा- हा खरा मदिराबाज....

खिला- याचे राहू द्या...द्या नाईक आता मला एक घोट.

दिमा- नाही. याचे मस्तक मी उडवणार आहे देवीपुढे...पहिला हक्क माझाच...

कालध्वज- मूर्खांनो...प्रथम याला तर पाजू द्या मला...उचकटा याचे तोंड...बळी हा आहे की तुम्ही?

(सारे धावतात. भिख्खूचे तोंड उघडायचा प्रयत्न करतात. भिख्खू सारी शक्ती एकवटून त्यांना दूर सारतो. तरुणी सावरत उभी रहायचा प्रयत्न करते.)

भिख्खू- (मोठ्याने पण सौम्य स्वरात.) पूर्वीचे सोडा...पण तुम्ही आज रात्रीपासून जे केले तेच आठवा फक्त. करा त्याचे विश्लेषण म्हणजे आत्मज्ञान काय असते हे समजेल तुम्हाला...ही तुमची मदिरा त्याज्ज्य अआहे मला. (बुधला पुन्हा दूर सारतो)

कालध्व्ज- ही हिम्मत तुझी? एक तुच्छ भिख्खू आमचा अनादर करतो...कालीमातेचा अनादर करतो? पी ही मदिरा..कालीमातेचा प्रसाद आहे हा......

(सारे भिख्खुला घेरतात. जबरद्स्ती करू लागतात. तरुणी कोणाचे लक्ष नाही असे पाहून पळायचा प्रयत्न करते.प्ल्न्याच्या प्रयत्नात भेलकांडते. दरोडेखोरांचे लक्ष जाते.)

ए...पकडा तिला....

(तिघेही त्या दिशेने धावतात. तिला पकडून आणतात. तोवर भिक्षु सावरून बसलेला.)

खिला- (क्रूर आवाजात) हिलाच बळी देऊयात....

(सारे हादरतात. एकमेकांकडे पाहतात)

दिमा- देऊ बळी हिलाही हवे तर...पण तिला भोगल्यानंतर...त्यासाठीच आणलेय ना मी तिला पकडून....?

कालध्व्ज- हिचा भोग घेतल्यानंतर मग तिला देवीला बळी कसे देता येईल?

दिमा- आणि याने मदिरा पिल्याशिवाय याला कसे बळी देता येईल...?

कालध्वज- मग पाजा याला...

दिमा- कसा पीत नाही हा कालीमातेचा नैवेद्य पाहतोच मी...(भिख्खूजवळ जातो. त्याला आडवे पाडत त्याच्या गळ्यावर शस्त्र ठेवतो.) आता पाजा या हरामखोराला...

(बुधला थोडा ओतला जातो. भिख्खू थुंकतो)

मिखा- (भिख्खूच्या थोबाडीत मारत) अशाने बुधला संपेल....मग आम्ही काय प्यायची?

खिला- मारा याला असाच...

तरुणी- (घाबरून किंचाळते) बळी द्यायची तयारी चाललीय येथे?

दिमा- (तिला हिसडत) तुझाही...पण आधी भोग घेऊ तुझा...मग....

तरुणी- देवारे...हे कालीमाते...वाचव गं मला...(देवीसमोर लोटांगण घालते)

भिख्खू- (सावरून बसतो. तोंड कोरडे करतो.) मुली, देवी-देवता दयाळू नसतात कि कोपिष्ट. त्या फक्त असतात...तटस्थ निरीक्षकासारख्या. काही उपयोग नाही देवांचा धावा करून...आजवर येथे हजारो बळीनी या किंवा अन्य देवतेचा धावा केला असेल...पण झाले काही? गेले न ते बळी?

तरुणी- मग मी माझा देह भ्रष्ट होऊ देऊ? प्रतिकार न करता? कोणाचातरी धावा केल्याशिवाय? अहो, चांगली पहाटफुले वेचायला निघाले होते मी अरण्यात ...आणि आला हा दुष्ट...

(दिमा संतापून तिला मारतो.)

दिमा- दुष्ट म्हणतेस मला?

कालध्वज- (संतापून दिमावर चालून जातो. त्याला खेचतो आणि लाथ मारून जमिनीवर आडवा पाडतो) हिला येथे आणायची काही गरज होती मुर्खा...वस्तीतल्या लोकांना कळाले तर ते आपले जगणे हराम करतील...

दिमा- आयतीच आली वाटेत तर काय करणार मी?

(त्याला काय करावे हे सुचत नाही. हातातले शस्त्र दिमावर उगारतो.)

मिखा- (शस्त्र ओढत) खबरदार नायक...तो आपला साथी आहे...भाऊ आहे तो आपला त्या नात्याने...

( कालध्वज नाईलाजाने दूर होतो. भिख्खू जवळ येतो)

कालध्वज- फुकट वेळ दवडू नका...सकाळ झालीय....देवीवर सूर्यकिरणे येतील आता...हा मदिरा घेत नाही तर ठीक आहे.  देवीसमोर आणा त्याला...मी देणार बळी याचा....

भिख्खू- मला कशाला नेताय? मीच बसतो ना देवीसमोर गुढगे टेकून...

(उठतो आणि देवीसमोर येतो. गुढगे टेकून मान खाली घालून बसतो)

तरुणी- (किंचाळत्या आवाजात) स्वत:हून बळी जाताय तुम्ही? या दुष्टांच्या हातून?

भिख्खू- मुली...हे दुष्ट नाहीत...

(सारे स्तंभित होऊन त्याच्याकडे पाहत राहतात)

भिख्खू- यांच्या समजुती दुष्ट असतील....पण खात्रीने सांगतो मी...हे दुष्ट नाहीत...जन्माला येणारा प्रत्येकजन दुष्ट नसतो...अज्ञान त्यांना दुष्ट बनायला भाग पाडते.

तरुणी- असे कसे म्हणता तुम्ही?

कालध्वज- गप्प बस...दिमा हो पुढे आणि घाल घाव याच्या मुंडक्यावर...

(दिमा तलवार उचलत पुढे सरसावतो. पण भिख्खू आपले बोलणे सुरूच ठेवतो)

भिख्खू- हे बघ...यांना बायका आहेत. त्यांच्यासाठी काही कमावले पाहिजे असे त्यांना वाटते. मुलेही असतील---ज्यांना हे जोजावत असतील...घरी असतील तेव्हा...हे चोरी करतात पण आपण जे चोरतो आहोत पण ते आपले स्वत:चे नाही हे यांना समजत नाही. यांना पत्नी आहेत पण हे व्यभिचारालाही तयार आहेत...कारण हा त्यांना त्यांच्या दैवी पूजेचा भाग वाटतो...पण खरे तर आहेत तर त्या मोकाट सुटलेल्या वासना...त्यांनाही हे पावित्र्य द्यायचा प्रयत्न करत आहेत. हे मदिरापान करतात...आपल्या दुष्कृत्यांनाही सोज्वळ रूप यावे म्हणून...हे लोभी आहेत...त्यासाठी माणसेही बिनदिक्कत मारतात...कारण तेच त्यांच्या पोट भरण्याचे साधन आहे म्हणून! आज मला बळी देताहेत ते केवळ यांना बरकत यावी म्हणूनच ना? हे हिंसा करतात ती त्यांच्या व्यवसायाची अपरिहार्यता म्हणून. मग हे दुष्ट कसे असू शकतील?

दिमा- म्हणजे मी त्या व्यापार्याला मारले तरी मी दुष्ट नाही? (हसतो) बघा...हा मृत्युच्या भीतीने वेड लागलेला संन्याशी...

(भिख्खू सर्वांवर शांत नजर फिरवतो.)

भिख्खू- तृष्णा हेच यांच्या अविचाराचे कारण! (स्मित करतो.)  मारा मला...(मस्तक झुकावतो. तरुणी घाबरून मागे सरकते. दरोडेखोर दोन पावले पुढे सरकतात.)

तरुणी- (किंचाळत) अरे निचांनो...बळी द्यायचाच तर माझा द्या...भोग घ्यायचाय आधी तर माझा घ्या...यांना जाऊ द्या...(पुढे येते आणि भिखुला हटवून स्वत: मान खाली करून बसते.

सारे अचंबित उभे. आता कोणी पुढे सरकत नाही. एकमेकांकडे पाहत राहतात.)

भिख्खू- ज्याही कोणाला आपल्या विचारांवर विचार करावा वाटतो ते कसे नीच असतील, मुली? आणि तू का तुझा जीव गमावते आहेस?

तरुणी- माझा जीवही तसाही जाणारच आहे. आणि गमवायला मी तरी काय कमावले होते?

भिख्खू- तुला आत्मज्ञान झाले आहे मुली. असे क्षण दिव्य तेजाचे असतात...आत्म्याला जागे करणारे असतात...

(कालध्वज दिग्मूढ होऊन पुढे सरकतो.)

कालध्वज- (दरोदेखोरांवर नजर फिरवत) हे असे कधी पाहिले होते?

(बाकीचे स्तब्ध किंकर्तव्यमूढ अवस्थेत उभे. भिख्खू तिच्या मस्तकावरून स्नेहाद्र हात फिवतो आहे..

 कालध्वजच्या हातातील शस्त्र गळून पडते.)

कालध्वज- हा माणूस बळी द्यायला योग्य नाही...

दिमा- (संतापाने शस्त्र फेकत) असला नीच बुद्धीभेदी माणूस कसा योग्य असेल बळी द्यायला?

मिखा- नाईक- बळी राहू द्या....घ्या ते गाठोडे आणि करा वाटप...जाऊ आपापल्या घरी...

खिला- आणि हिचे काय करायचे मग?

कालध्वज- (सर्वांकडे पाहतो. मग निर्धाराने) हा शुभशकून आहे की अपशकून हे नाही माहित मला. तेवढा विचार करायची बुद्धी कधी मिळालीच नाही. पण आज काहीतरी विपरीत घडलेय खरे. स्वत:हून न भिता बळी जायला निघालेला माणूस? एक तरुणीसुद्धा? छे...असं कुठं असतंय का? माणसं तर आपण खूप मारलीत...लुटही खूप केली...पण...पण

खिला- पण आपले कधी पोट भरलंय का? आपल्या बायका संतुष्ट झाल्यात का? तर तेही नाही. तृष्णा...नुसती तृष्णा आपल्याला चैन पडू देत नाही कसली...

मिखा- आणि हा म्हणतोय आत्मज्ञानाची मदिरा...ह्या...काहीतरीच...पण असली अशी मदिरा खरेच कोठे तर? याला मिळू शकते मग आपल्याला का नाही?

(सूर्यकिरण देवीच्या चेहर्यावर येऊ लागतात. सारे देवीकडे स्तंभित होऊन पाहत राहतात. हात जोडतात.)

कालध्वज- उठ संन्याशा.... सोडून देतोय आम्ही तुलाही आणि हिलाही. जय कालीमाते...क्षमा कर आम्हाला....

दिमा- (क्षीण स्वरात) नाईक, तुम्हीही?

कालध्वज- माहित नाही माझ्यात हे वेडेपण का आलेय आज...(जाऊ लागतो)

दिमा- पण निदान तुमचा वाटा तरी?

(कालध्व्ज हसतो आणि निघून जातो. दिमा तिरस्काराने भिख्खूकडे पाहतो.)

तू आमच्यात फुट पाडलीस....नीचां...

भिखू- (उठत) मग चढव मला बळी तू...(हात जोडून उभा राहतो) अजून तृष्णेच्या अंत झालेला दिसत नाही तुझ्या!

(दिमा फेकलेले शस्त्र उचलतो आणि भिख्खूच्या दिशेने जातो. त्याच्यावर वार करणार तोच खिला आणि मिखा त्याला अडवतात)

मिखा- आज तरी कोणी बळी जाणार नाही. कोणी मदिरा पिणार नाही की लुट करणार नाही. बघू आपल्यात काही जागतेय का ते. (तरुणीला) जा तू....आणि यालाही घेऊन जा...

(तरुणी भिख्खुजवळ येते. त्याचा हात पकडते. भिख्खू दयाद्र दृष्टीने तिच्याकडे आणि दरोडेखोरांकडे पाहतो. दिमाच्या हातातील शस्त्र सहजपणे घेतो आणि खाली टाकून देतो.)

भिख्खू- आत्मज्ञानाची मदिरा विलक्षण असते....ती विश्वातील सर्व वाईटाला दूर करते...तुमचे कल्याण असो...

(तरुणीसोबत तेथून निघून जातो. सारे स्तंभित होऊन पाहत राहतात. मग एकाएकी दिमा गुढग्यांवर कोसळतो आणि अश्रू ढाळू लागतो.

अंधार.)

 

समाप्त