शोध चष्म्याचा!

 

कोणाला चष्मा लागला तर एके काळी त्याला चष्मीस, ढापण्या, ढप्पण अशा शेलक्या विशेषणांनी हिणवले जायचे. चष्मा लावणाऱ्या विद्यार्थ्यास बुद्धीमान समजायचीही रीत एके काळी होती. मुळात चष्मा लागला आहे हे अनेकांना समजतही नसे कारण तसे डोळे तपासण्याच्या सोयी सर्वदूर पसरलेल्याही नव्हत्या. मुळात चष्मा भारतात पसरला तो इंग्रजांमुळे. आता तर बहुतेकांत कोणत्या न कोणत्या स्वरूपाच्या असलेल्या दृष्टीदोषामुळे लहान वयापासून ते वृद्धांपर्यंत चष्मा लागणे ही एक सर्वसाधारण बाब बनली आहे आणि आता त्याला कोणी हिणवतही नाही. चष्मे हे स्वच्छ पाहण्याचे साधन न उरता आता फ्याशनचेही साधन बनले आहे. दृष्टीदोष नसलेलेही शून्य नंबरचा चष्मा किंवा उन्हाच्या तीव्र प्रकाशापासून डोळ्यांना सुरक्षित ठेवणारे रंगीबेरंगी काचेचे आणि वेगवेगळ्या डिझाइंसचे गोगल वापरणे, ही तर आता साधारण बाब बनलेली आहे. आता काचेच्या चष्म्याऐवजी आधुनिक तंत्रज्ञानाने बनवलेल्या प्लास्टिक आणि फायबर लेन्सचे चष्मे वापरले जातात. कॉन्टयक्ट लेन्सेसचाही वापर वाढला आहे. पण याचे उरुवात झाली काचेच्या शोधातून आणि त्यातूनच सूक्ष्म जीवाणू पाहू शकणारे दर्शक ते दूर आकाशातील तारका–ग्रह पाहण्याची मानवी जगाला सोय लागली. सूक्ष्म ते प्रदीर्घ विश्वाचे निरीक्षण करण्यातून आजच्या खगोल आणि सूक्ष्मजीवशास्त्राचीही प्रगती झाली. पुढे मानवाने अधिक प्रगत साधने शोधली असली तरी या प्रगतीकडे आणणारा काचेच्या शोधाचा प्रवास कसा झाला हे पाहणेही रंजक ठरेल.

 

मानवाला दृष्टी सुधारण्यासाठी काचेच्या भिंगाचा वापर करता येतो, याचे ज्ञान अचानक आले नाही. प्राचीन काळात काचेचा किंवा स्फटिकाचा वापर करून अक्षरे मोठी करून पाहण्याचे प्रयोग सुरू होते. असे म्हटले जाते की, प्रसिद्ध रोमन सम्राट नेरो हा मल्लांची कुस्ती किंवा रथ शर्यती पाहण्यासाठी 'मरकत' या हिरव्या रत्नाचा वापर करत असे. नवव्या शतकात 'इब्न फ्रिनास' या अरबी शास्त्रज्ञाने काचेच्या गोल गोट्यांचा वाचनासाठी वापर केला, ज्यांना पुढे 'रीडिंग स्टोन्स') म्हटले गेले. हे गोल दगड किंवा काच पुस्तकाच्या पानावर ठेवून अक्षरे मोठी करून वाचली जात असत. पण  हे दगड हाताने धरावे लागत असल्याने लिहिणे किंवा अन्य काही कामे करणे कठीण जात असे.

काचेचा शोध मानवाला तसा प्राचीन काळीच आणि अपघाताने लागला. आपल्या सिंधू संस्कृतीच्या पतनकाळात अगदी स्वतंत्रपणे काचेचा शोध लागला. पण या काचा पारदर्शी नसत कारण कच्च्या मालात अनेक धातून एकत्र येत असल्याने काळ्या, लाल, तपकिरी ते अनेक रंगमिश्रीत काचा बंत. त्यांचा उपयोग सरुवातीला अलंकार बनवण्यासाठी झाला. इजिप्त, चीन, मध्य आशियातही वेगवेगळ्या वेळी काच बनवायचा शोध लागला अथवा त्यांनी अन्य संस्कृतीकडून ही कला उधार घेतली.   पुढे दागिन्यांसोबतच काचेची सुरयासारखी भांडी, तबके ते झुंबर बनवेपर्यंत माणसाने मजल गाठली. पण या काचा पारदर्शी नसल्याने त्यांचा अधू दृष्टीच्या लोकांना किंवा फार लांबचे दिसू शकत नसलेल्या लोकांना काही उपयोग नव्हता. त्यामुळे मानवी आयुष्यातील कार्यक्षम वर्षे कमी होऊन जायची. म्हणजे दृष्टी अधू झाली तर शिवणकाम. दागिने बनवायचे काम अशी कामे करता येणे अशक्य व्हायचे त्यामुळे कुशल लोकही बेरोजगार बनून जात. अभ्यासकांचे तर फारच हाल होत. एकतर त्यांना दुसर्या कोनाकादेऊन ग्रंथ वाचून घ्यावे लागत किंवा डोळेफोड करत अक्षरे जुळवत वाचावे लागत. तरीही काही बुद्धीमान लोकांनी क्लुप्त्या शोधून काढल्या. पण त्याला कारण घडला अलेक्झांड्रिया येथे लागलेला शोध. सोडियम कार्बोनेट आणि मॅंगनीज डायऑक्साइडचा वापर करून काचेतील रंग काढून टाकण्याचे तंत्रज्ञान तेथील लोकांनी शोधले. त्यातून पहिली पारदर्शक काच बनली. असे असले तरी ही काच शतप्रतिशत पारदर्शक नसून किंचित धूसर असे. पुढे १५ व्या शतकात इटलीतील व्हेनिस येथील काचकारांनी अतिशय शुद्ध, स्फटिकासारखी पारदर्शक काच बनवण्याचा शोध लावला, ज्याला 'क्रिस्टॅलो' म्हटले गेले. या काचेमुळेच पुढे चष्मा, दुर्बीण आणि सूक्ष्मदर्शकाचा मार्ग मोकळा झाला.

पहिल्या चष्म्याचा शोध कोणी लावला? याचे उत्तर आजही अज्ञात असले तरी चष्म्याचा जन्म सुमारे १२८६ च्या सुमारास इटलीतील पिसा किंवा व्हेनिस या शहरात झाला, यावर इतिहासकारांचे एकमत आहे.भारताताही समांतर रीत्या चष्मासदृश्य उपकरण शोधण्याचा प्रयत्न झाला असेल पण त्याचा वापर झाल्याचे किंवा अशी चष्म्यासारखी वस्तू बनवण्याचे मात्र पुरावे मिळून येत नाहीत.

सुरुवातीचे चष्मे आजच्यासारखे कानाला अडकवणारे नव्हते. दोन भिंगे धातूच्या, लाकडाच्या किंवा प्राण्यांच्या हाडांच्या चौकटीत बसवून त्यांना मध्यभागी एकत्र जोडले जात असे. हा चष्मा नाकावर घट्ट दाबून पकडून ठेऊन मगच पाहता येई. सुरुवातीला हा चष्मा केवळ जवळचे दिसू न शकणाऱ्या वृद्धांसाठीच उपयुक्त होता. असे असले तरी या शोधाने माणसाचा कार्यकाळ वाढवण्याचे मोलाचे कार्य केले. एवढेच नाही तर चष्मा केवळ डोळ्यांची दृष्टी सुधारण्यापुरता मर्यादित राहिला नाही, तर त्याने विज्ञानाचे दरवाजे उघडले. चष्म्याच्या भिंगांच्या तंत्रज्ञानातून आणि काच घासण्याच्या कलेतूनच पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकात गॅलिलिओची दुर्बीण आणि अँटोनी व्हान ल्युव्हेनहॉकचा सूक्ष्मदर्शक जन्मला! चष्म्याच्या भिंगांमुळेच मानवाला ब्रह्मांडातील दूरचे तारे-ग्रह दिसले आणि त्याच भिंगांमुळे मानवाला डोळ्यांना न दिसणारे सूक्ष्मजीव पाहायला मिळाले. ही मानवी जीवनातली विलक्षण झेप होती.

सुरुवातीला चष्म्याला दांडी नसल्याने त्याचा वापरावर खूप मर्यादा येई. सुरुवातीचे चष्मे नाकावरून सतत घसरत असत. यावर उपाय म्हणून १७२७ मध्ये लंडनच्या 'एडवर्ड स्कारलेट' या चष्मा निर्मात्याने चष्म्यालाच कानाला अडकवणारे दांडे जोडले. या शोधामुळे चष्मा डोळ्यांवर स्थिर राहू लागला आणि वाचन तसेच अन्य काम विनाकटकटीचे झाले आणि आज आपण वापरतो ते आधुनिक रूप चष्माला मिळाले.

पुढे जाऊन १७८४ मध्ये अमेरिकेचे महान विचारवंत आणि वैज्ञानिक बेंजामिन फ्रँकलिन यांनी 'बायफोकल लेन्स'चा शोध लावला. त्यामुळे एकाच चष्म्यातून जवळचे आणि लांबचे दोन्ही स्पष्ट पाहणे शक्य झाले.

विसाव्या शतकात जड काचेच्या ऐवजी हलक्या प्लॅस्टिक आणि फायबरच्या लेन्स विकसित केल्या गेल्या.पुढे डोळ्यांवर थेट बसवणारे कॉन्टॅक्ट लेन्स, लेसर सर्जरी आणि आजचे डिजिटल युगातील स्मार्ट ग्लासेस इथपर्यंत चष्म्याचा प्रवास झाला आहे. चष्म्याने आणि त्य्तूनच लागलेल्या शोधांनी मानावे ज्ञानाच्या सीमा विस्तारण्यासाठी मोलाचे कार्य केले आहे.

चष्म्याचा उपयोग आज इतका सामान्य झाला आहे की चाश्म्याकडे आपण गरजेची ते फ्याशनची वस्तू म्हणून पाहतो. पण गेल्या सुमारे तीन हजार वर्षापुन ते आजवरची प्रगती व्हायला मानवाचे अचाट कष्ट, कल्पकता आणि शोधवृत्ती कारणीभूत झाली. कल्पकता आणि सातत्यपूर्ण कष्ट अचाट शोध लावून मानवाला पुढे न्यायला मोलाचे मदत करत सतात हेच काय ते सत्य.

-संजय सोनवणी