मानवी बुद्धिमत्ता आणि शोधवृत्तीला कोणतीही शारीरिक मर्यादा नसते, हे इतिहासाने वेळोवेळी सिद्ध केले आहे. जेव्हा शरीराचे अवयव साथ सोडतात, दृष्टी अंधारते किंवा वयोमानामुळे शरीर थकते, तेव्हाही मानवी मेंदू आणि जिद्द नव्या शोधांना जन्म देऊ. आपले अजरामर कुतूहल शारीरिक मर्यादांना तोडून पुढे धावते हा माणसाचा अचाट नैसर्गिक गुणधर्म आहे. अंध संगीतकार आणि गायक तर आपल्याला अनेक माहित आहेत पण मानवी जीवनालाच एक नवे परिमाण देणारे, जग बदलवण्यासाठी, माणसाला सहाय्यभूत होण्यासाठी अनेक महत्वाचे शोध लावणारे अनेक शास्त्रज्ञ आहेत. अगदी मानवी मनावर गारुड करणारे महाकवीही आहेत ज्यांनी मानवी कल्याणासाठी आपल्या शारीरिक व्यंगावर आणि वयोवृद्धत्वावर मात करून मानवजातीसाठी संस्मरणीय कार्य केले. महत्त्वाचे वैज्ञानिक व तांत्रिक शोध लावले. आज आपण वय वाहे, अंधत्व आले, अपंगत्व आले म्हणून नशीबाला दोष देत आयुष्य कंठत राहतो. नव्याच्या कोणत्याही प्रेरणा आपल्याला शिवतसुद्धा नाहीत. आता वय झाले म्हणून नातेवाईक किंवा मित्र यांच्याशी whatsapp वर गप्पा छाटत बसणारे किंवा लेकी-सुनांच्या आयुष्यात कारण नसताना ढवळाढवळ करत वेळ घालवणारे तर असंख्य आहेत. आपण वय हा सर्जनशीलतेत मोठा अडथळा मानतो आणि आयुष्याची महत्वाची वर्ष अक्षरश: वाया घालवतो. हे समजाऊन घेण्यासाठी अंध, अपंग किंवा वयोव्रुद्ध लोकांनीही इतिहासात काय साध्य केले आणि जग बदलवले हे आपण पाहूयात. .
ख्रिस्तपूर्व तिसऱ्या शतकात इराटोस्थेनीज नावाचा ग्रीक संस्कृतीत मोडत असलेल्या सिरीया येथील सिरीन येथे जन्माला आला होता. आधी हा डोळस होता. पृथ्वीचा अचूक परीघ मोजणे तोवर कोणाला शक्य झालेले नव्हते. तो आपण मोजावा आणि ज्या पृथ्वीवर आपण राहतो त्याची कल्पना जगाला द्यावी हे त्याचे स्वप्न होते. त्यासाठी त्याने गणिताचा वापर जसा केला तसाच निरीक्षणांचाही. काठीच्या वापर करून सावलीचा कोण अनेक स्थळांवर करत तो आपले गणित सिद्ध करत होता. पण डोळ्याचा अतिवापर झाल्याने त्याला अंधत्व आले. तरीही त्याने आपला ध्यास सडला नाही. अंधत्व येउनही त्याने गणिते मांडत शेवटी पृथ्वीचा परीघ मोजला. आज आधुनिक विज्ञानाने उपग्रहान्च्या सहाय्याने मोजलेला परीघ आणि त्याने २३०० वर्षांपूर्वी मोजलेल्या परिघात केवळ १ टक्का अंतर आहे. पुढे तो अंध असूनही त्याचा बुद्धिमत्तेमुळे त्याला अलेक्झांद्रिया (इजिप्त) मधील विश्वप्रसिद्ध ग्रंथालयाचा ग्रंथपाल नेमले गेले होते. पण आपण स्वत: वाचू शकत नाही या जाणीवेने तो एवढा निराश झाला की त्यातच त्याचा मृत्यू झाला. ज्ञानाची आस काय असते हे यातून समजून यावे.
सतराव्या शतकातील गॅलिलिओ गॅलिली यांचीही कथा अशीच. दुर्बिणीतून सूर्याचे सतत निरीक्षण केल्याने त्यांना उत्रातीच्या वयाच्या काळात अंधत्व आले. पण तोवर त्यांनी जगाला अवकाश शास्त्राचे दार उघडून दिले होते. अंधत्व आल्यानंतरही त्यांची तीक्ष्ण बुद्धी हाताषेत बुडण्याऐवजी अधिक तीक्ष्ण होत गेली. त्याच वेळेस चर्चच्या पृथ्वीकेंद्रित सिद्धांताला आव्हान दिल्यामुळे त्यांना कैदेत टाकले गेले. हताशेने ग्रासून जाण्याऐवजी त्यांनी लंबकाच्या गतीचे सूत्र शोधून काढले. त्याचा उपयोग अचूक वेळ दाखवणारी लंबकाची घड्याळे बनू शकली.
ग्रीसमधील जन्मांध कवी होमर. अंध असला तरी ग्रीकांचा प्राचीन इतिहास त्याच्या मनावर गारुड करत होता. त्याने अंधपणाला अडथळा मानले नाही तर मानवी कल्पकतेचा पाया रचणारी 'इलियड' व 'ओडिसी' ही महाकाव्ये रचली. आज सुद्धा ही महाकाव्ये जगभरच्या वाचकांना आणि साहीत्यीकांना भुरळ घालत असतात. त्यातून मीही सुटलेलो नाही. ओडिसी आणि इलियाड महाकाव्यातील कथांना वर्तमानातील मानवी रूप देणारी “ओडिसी” ही कादंबरी मी लिहिली जी मराठी वाचकांनी डोक्यावर घेतली. अलीकडेच ख्रीस्तोफर नोलनसारख्या जागतिक कीर्तीच्या दिग्दर्शकाने होमरचाच आधार घेत “ओडिसी” हा चित्रपट बनवला. मग अंध होमरची प्रतिभा किती उच्च दर्जाची असेल याची आपण कल्पना करू शकतो.
लुईस ब्रेल हे एक असेच प्रेरक उदाहरण. बालपणी एका अपघातात त्यांची दृष्टी गेली. पण म्हणून तो खचून गेला नाही. ते १८२४ साल होते. तेव्हा अंधत्व येणे म्हणजे जीवन संपले असे मानले जाण्याचा काल. आपल्याकडेही स्थिती वेगळी नव्हती. अंध-अपंगांना भीक मागायला भाग पाडले जाते, घरातून बाहेर काढले जाते. पण वयाच्या अवघ्या १५ व्या वर्षी त्याने अंधांसाठी 'ब्रेल लिपी'चा शोध लावला. त्याने दृष्टी गमावल्याची खंत बाळगत न बसता उंचावलेल्या ६ ठिपक्यांचा वापर करून ब्रेल लिपी शोधली. या एका शोधाने जगभरातील करोडो अंध व्यक्तींसाठी शिक्षण आणि विज्ञानाचे दरवाजे उघडले.
लुई पाश्चर या महान शास्त्राद्न्याचेही हे प्रेरक उदाहरण आहे. वयाच्या ४५ व्या वर्षी (१८६८) त्यांना अर्धांगवायूचा तीव्र झटका आल्याने त्यांचा डावा हात व पाय पूर्णपणे निकामी झाला होता. या अपंगत्वावरही मात करत त्यांनी प्रयोगशाळेतील संशोधन सुरूच ठेवले. याच अवस्थेत त्यांनी 'रेबीजची लस' आणि दुधातील जिवाणू मारणारे 'पाश्चरायझेशन' तंत्रज्ञान शोधून काढले आणि कोट्यवधी जीवांचे प्राण वाचवले.
थॉमस एडिसनने तर कर्णबधिरत्वावर मात करत फोनोग्राफ व विजेचा दिवा शोधला आणि आधुनिक जगाला प्रकाशाचा मार्ग दिला. त्याला बालपणापासून एका कानाने पूर्णपणे आणि दुसऱ्या कानाने अत्यंत कमी ऐकू येत होते. त्याचाच संधीत बदल करून त्यांना बाहेरील गोंधळापासून दूर राहत प्रयोगांवर लक्ष केंद्रित करता आले. त्यांनी त्यांनी ध्वनी मुद्रित करणारे यंत्र आणि विजेच्या दिव्याचा शोध लावला.
स्टीफन हॉकिंग यांना तर कोण विसरेल? पूर्ण अपंगत्वात त्यांनी 'हॉकिंग रेडिएशन'चा शोध तर लावलाच पण व्श्वनिर्मितीचा पर्यायी सिद्धांतही मांडला. एएलएस या दुर्मिळ आजारामुळे वयाच्या २१ व्या वर्षीच हॉकिंग यांचे संपूर्ण शरीर अर्धांगवायूने ग्रस्त झाले. ते बोलूही शकत नव्हते. तरीही कॉम्प्युटर सिंथेसायझरच्या मदतीने त्यांनी 'ब्लॅक होल' मधून उत्सर्जित होणाऱ्या प्रारणांचा शोध लावून आधुनिक भौतिकशास्त्र बदलून टाकले. आधुनिक काळातील हा सर्वात प्रतिभाशाली शास्त्रद्न्य होता.
वयाच्या ९० व्या वर्षी लिथियम बॅटरीचा शोध लावणारा आणि वयाच्या ९७ व्या वर्षी नोबेल मिळवणारा जॉन गुडइनफ याची गाथा तर प्रेरकच आहे. आल्याकडे लोक रिटायर होतात त्या काळात, म्हणजे वयाच्या ५८ व्या वर्षी, त्यांनी आजच्या मोबाईल, लॅपटॉप आणि ई-वाहनांमध्ये सर्रास वापरल्या जाणाऱ्या लिथियम-आयन बॅटरीचा शोध लावला. वयाच्या ९० व्या वर्षांपर्यंत त्यांनी संशोधन सुरू ठेवले आणि २०१९ मध्ये वयाच्या ९७ व्या वर्षी त्यांना रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार मिळाला.
वैज्ञानिक शोधांसाठी किंवा क्रांतीकारी साहित्य लिहिण्यासाठी शारीरिक अवयवांपेक्षा मानसिक जिद्द, निरीक्षणशक्ती आणि कल्पकता अधिक महत्त्वाची असते. या वैज्ञानिकांनी केवळ शोध लावले नाहीत, तर शारीरिक मर्यादा ही विज्ञानाच्या आणि प्रगतीच्या मार्गात कधीही अडथळा ठरू शकत नाही हे संपूर्ण जगाला दाखवून दिले.
-संजय सोनवणी
