याच महिन्यात महाभारत, कल्हणपंडित लिखित राजतरंगिणी , तसेच कौटिल्याने लिहिलेल्या अर्थशास्त्र या अत्यंत महत्वाच्या भारतीय ग्रंथांच्या प्राचीन हस्तलिखितांचा समावेश युनेस्कोच्या आशिया-पॅसिफिक प्रादेशिक 'मेमरी ऑफ द वर्ल्ड' या नोंदवहीत करण्यात आला आहे. यापूर्वी २०२४ मध्ये रामचरितमानस, पंचतंत्र आणि सहृदयालोक-लोचन या ग्रंथांच्या हस्तलिखितांचा समावेश झाला होता. ताज्या नोंदीमुळे आता मेमरी ऑफ द वर्ल्डमध्ये भारतातील सामाविष्ट झालेल्या ग्रंथांची संख्या सहावर पोचली आहे ही भारतीयांसाठी अभिमानास्पद बाब आहे.
या यादीतील महाभारत तसेच अन्य ग्रंथांचे सांस्कृतिक महत्व अपार असले तरी त्यात कल्हणलिखित राजतरंगिणीचा समावेश केला जाणे हे जास्त महत्वाचे आहे. याचे कारण असे की भारतात कालानुक्रमानुसार इतिहासलेखनाची परंपरा जवळपास ज्याला ऐतिहासिक मूल्य आहे असा हा भारतातील पहिला ग्रंथ. महाभारताला इतिहास म्हणण्याची प्रथा असली तरी त्यात मिथकात्मक आख्याने-उपाख्याने, अतिशयोक्ती, चमत्कार कथा, दैवी हस्तक्षेप इत्यादी बाबींचा अवास्तव समावेश आहे. महाभारताची एवढी मोहिनी किंबहुना त्यामुळेच आहे. पण कल्हण पंडिताची राजतरंगिणी त्याला अपवाद आहे. तथ्यात्मक इतिहास लेखनाच्या व्याख्येच्या जवळपास जाणारा हा भारतातील पहिला ग्रंथ आहे. यात काश्मीरमधील महाभारत काळापासूनचा ते बाराव्या शतकापर्यंतचा सलग इतिहास कालानुक्रमाने दिलेला आहे. यातील गोनंद राजवंश वगळता बहुसंख्य राजवंशांची व राजांची ऐतिहासिक पडताळणी होऊ शकते. एवढेच नव्हे तर तत्कालीन सामाजिक रचना, त्यातील अंतर्विरोध, संघर्ष आणि प्रत्येक राजाच्या कारकीर्दीत झालेल्या लोकोत्तर कामांचीही माहिती मिळते. त्यात स्त्रियांचे स्थान आणि त्यांनी काश्मीरच्या इतिहासात बजावलेल्या महत्वाच्या कामगिऱ्या यांचाही समावेश आहे. कल्हणाचा दृष्टीकोन निकोप असल्याने काश्मीरवर राज्य करणाऱ्या अ-काश्मिरी ते बौद्ध राजांची माहितीही तो तेवढ्याच सहृदयतेने देतो.
खरे तर काश्मीरचा इतिहास हा तसा आजवर दुर्लक्षित राहिलेला आहे. किंबहुना १९४७ सालाआधीचा काश्मीरला काही इतिहास आहे हेच बहुतेकांना मान्य नसते. काश्मीरच्या विविध राजांचा भारताच्या मुख्य भूमीशी सातत्यपूर्ण संपर्क असूनही काश्मीरच्या इतिहासाला भारतीय इतिहासात मिळणारे स्थान नेहमीच कमी व अपवादात्मक राहिले आहे. कदाचीय्त या प्रवृत्तीमुळेच ललितादित्यासारख्या महान सम्राटाचा इतिहास आताआता पर्यंत मुख्य धारेतील इतिहासकारांनाही अपवादानेच आणि तोही त्रोटक माहित असे. सुगंधा राणी, दिद्दा राणी यासारख्या स्वतंत्र वृत्तीच्या सम्राज्ञी काश्मीरमध्ये होऊन गेल्या आहेत हे आज जगाला थोडेफार माहित आहे ते केवळ राजतरंगिणीमुळे. राजतरंगीणीचे हे ऋण आहे.
पण भारतीयांना सहसा मिथकांमध्येच रमण्याची आवड असल्यानेही ठराविक वर्तुळ सोडले तर राजतरंगिणी कधी आणि त्यातील इतिहास फारसा कधी चर्चेत नव्हता. कवी कल्हणाने बाराव्या शतकात हे राजतरंगिणी म्हणजे राजांचा प्रवाह किंवा नदी हे शीर्षक देत कालानुक्रमानुसार काश्मीरचा राजकीय इतिहास लिहिण्याचा संकल्प केला आणि तो पूर्णही केला. असे करत असताना कल्हणाने ग्रंथारंभीच आपल्या पूर्वीचे इतिहासकार सुव्रत, क्षेमेंद्र, कवीछल्लकर, हेलाराज यांच्या कृतीतील दोष नमूद करून आपण तटस्थपणे काश्मीरचा आपल्या काळापर्यंत ज्ञात असलेला इतिहास लिहित आहोत अशे भूमिका घेतलेली आहे आणि बऱ्यापैकी कल्हण पूर्वग्रहरहित इतिहास लिहिण्यात यशस्वी ठरलेला आहे. असे असले तरी राजतरंगिणीत आलेला महाभारत काळापासून काश्मीरवर प्रदीर्घ काळ राज्य करणाऱ्या गोनंद वंशाच्या इतिहास मात्र बव्हंशी मिथाकात्मक असल्याचा आरोप केला जातो आणि त्यात तथ्यही आहे. पण याचे कारण म्हणजे संदर्भ म्हणून वापरता येऊ शकतील अशी विश्वासार्ह साधनेच जर उपलब्ध नसतील तर इतिहासकार तरी काय करणार? त्यामुळे गोनंद वंशाची यादी देताना त्यांच्या राज्यकारभाराबाबत कोणतीही लिखित माहिती आपल्यापूर्वीच्या कोणत्याही ग्रंथात सापडत नसल्याचे त्याने स्वत:च स्पष्ट नमूद करून ठेवले आहे. जी महिती यात येते ती कल्हणाने विविध सूत्रांकडून गोळा केलेली आहे. त्यात बव्हंशी मिथकात्मक्ता असली तरी तो लोकस्मृतींनी जतन केलेला इतिहास आहे हेही लक्षात घ्यावे लागते.
राजतरंगिणीच्या पहिल्या तरंगातच कल्हणाने आपली लेखनामागची भूमिका स्पष्ट करताना म्हटले आहे की “पूर्वग्रहापासून आणि रागंलोभापासून दूर राहून गतकाळातील घटना एखादी न्यायाधीशाप्रमाणे जोखणारी ज्याची भाषा आहे अशी गुणाढ्य व्यक्तीच केवळ तटस्थ म्हणवन्यास पात्र असते.” आजच्या डाव्या किंवा उजव्या इतिहासकारांनीही शिकले पाहिजे असे विधान बाराव्या शतकातील कल्हणाने करून ठेवले आहे.
राजतरंगिणीमध्ये प्रामुख्याने राजांचा आणि त्यांच्या भल्या-बुऱ्या कारकीर्दीची माहिती काव्यात्मक ढंगाने दिली जात असतानाच सोबतीने येणाऱ्या माहितीत आपल्याला काश्मीरच्या एकूण समाजव्यवस्थेचेही व्यापक दर्शन घडते. भारतात आधुनिक काळात राजकीय इतिहास लिहिला जात असला तरी सामाजिक इतिहास मात्र सहसा लिहिला गेला नाही आणि जोही इतिहास लिहिला गेला त्यात समाजात स्मृतीप्रमाणेच समाजाचे आचरण होते असे दाखवण्याचा प्रयत्न कसोशीने अगदी आधुनिक इतिहासकारही करत असतात. त्यामुळे जुन्या काळातील समाजव्यवस्थेबाबत एक भ्रामक चित्र तयार होते. यामुळे एखाद्या धर्मीय वर्गाचा अहंभाव कुरवाळला जात असला तरी त्यातून आधुनिक काळातही सामाजिक संघर्ष निर्माण कसे होतात हे आपण पाहतोच आहोत. राजतरंगिणी या तत्वाला अपवाद असल्याने काश्मिरी समाजव्यवस्थेचे सत्याजवळ जाणारे जे वास्तव रूप आपल्याला दिसते ते विस्मित करून सोडते.
राजतरंगिणीची सलग इतिहास लिहिण्याची परंपरा पुढे जोनराज, श्रीवर, प्राज्यभट्ट आणि शुक या इतिहासकारांनी अखंडित ठेवली. कल्हण यांनी इ.स. ११४९ पर्यंतचा इतिहास लिहिला होता. त्यानंतर मुघल सम्राट अकबराने इ.स. १५८६ मध्ये काश्मीर जिंकेपर्यंतचा पुढील सुमारे ४३७ वर्षांचा इतिहास या विद्वानांनी आपापल्या राजतरंगिणीमध्ये नोंदवला आहे. या परंपरेचा भारतातील प्रवर्तक बाराव्या शतकातील कल्हण. यावरून त्यांच्या राजतरंगिणीचे ऐतिहासिक महत्व आपल्या लक्षात येईल. सुदैवाने या पाचही राजतरंगिणीचा मराठी अनुवाद संजय नहार यांच्या सरहद संस्थेच्या चिनार पब्लिशर्सकडून प्रसिद्ध झाला असून या अनुवादांचे शिवधनुष्य प्रसिद्ध अनुवादक प्रशांत तळणीकर यांनी लीलया पेलून मराठी वाचकांना काश्मीरच्या पाच हजार वर्षाच्या लिखित इतिहासाशी जोडले आहे याचा मराठी भाषकांना अभिमान वाटला पाहिजे.
कल्हण यांच्या राजतरंगिणीतील इतिहास महाभारत
युद्धात भाग घेऊ न शकलेल्या गोनंद (पहिला) राजापासून सुरु होतो तो लोहारा
राजवंशाचा राजा जयसिंह याच्या कारकीर्दीच्या २२ व्या वर्षीच्या घडामोडींपर्यंत
येतो. या काळात काश्मीरवर राज्य करणाऱ्या अ-काश्मीरी राजांचीही ऐतिहासिक माहिती
यात मिळते. सम्राट अशोक, कनिष्क (कुषाण) तसेच मिहीरकुलासारखे हुण राजे त्यात आहेत.
काश्मीरमधील उदार जैन आणि बौद्ध परंपरेबाबतचेही निरपेक्ष तपशील राजतरंगिणीमध्ये येतात.
गोनंद वंशाच्या ५२ राजांच्या
कारकीर्दीची माहिती दिल्यानंतर क्रमाने कर्कोटक, उत्पल, लोहारा अशा राजवंशातील
राजांची माहिती देत संक्रमण काळातील राजांची आणि तत्कालीन समाजस्थितीचीही माहिती
यात ओघाने आलेली आहे.
इतिहास कथनाच्या ओघात येणारी माहिती आपल्याला तत्कालीन सामाजिक स्थितीचे वास्तवपूर्ण भान देते. बाराव्या शतकापर्यंत काश्मीरमध्ये वर्णव्यवस्थेचा प्रवेशही झालेला नव्हता तसेच आज आहे तशी जातीव्यवस्थाही अस्तित्वात नव्हती. समाजाची विभागणी एकांग, डामर, तंत्रीन आणि लावण्य या आर्थिक आणि प्रशासकिय वर्गात झालेली होती. बाकी व्यावसायिक असले तरी त्यांच्या जाती अद्याप पडलेल्या नव्हत्या. शैव पंडीत हे सहसा पुरोहित आणि राजसल्लागार असत. डामर हा लावण्यांमधूनच उदयाला आलेला बलाढ्य जमीनदारांचा वर्ग होता तर तंत्रीन हा लढाऊ लोकांचा वर्ग होता. राजा बदलण्यासाठी या वर्गाने अनेकदा बंडाळी केल्याचेही अनेक उल्लेख मिळतात. एकांग हे राजाचे निष्ठावंत अंगरक्षक आणि राजवाड्याच्या संरक्षणासाठी नेमलेले विशेष लष्करी दल होते. तंत्रीन सैनिकांच्या दादागिरीला शह देण्यासाठी राजे नेहमी एकांगांचा वापर करत. राणी सुगंधा आणि राणी दिद्दा यांच्या काळात एकांगांनी सिंहासनाच्या बाजूने अनेक लढाया लढल्या. लावण्य हा सामान्य शेतकर्याचा वर्ग होता. या मुख्य व्यवस्थेसोबतच डोंब हे पारंपरिकरीत्या गायक, नर्तक आणि शिकारी काम करणारे लोकही होते. यांना चक्रवर्मनसारख्या राजांनी राजदरबारात मंत्रीपदे आणि मोठी अधिकारपदे दिली होती. वैदिक व्यवस्थेतील ब्राह्मणांचेही अनेक उल्लेख येतात. पण अन्य वर्णांचे उल्लेख येत नाहीत. ब्राह्मण राजांवर दबाव आणण्यासाठी अनेकदा प्रायोपवेशन करत तसेच मंदिरांना देणगी मिळालेल्या जमिनींचे व्यवस्थापनही करत. हिशेबनिसाचे काम करणारा वर्ग म्हणजे कायस्थ असला तरी या पेशात कोणीही जाऊ शकत असे, ती जन्माधारित जात बनलेली नव्हती. कर्कोटक घराण्याच्या संस्थापकाचा, दुर्लभवर्धनचा, पेशा तो राजा बनण्याआधी हिशेबनिसाचा म्हणजे कायस्थाचा होता.
स्त्री-पुरुष समतेचे तत्वही बव्हंशी समाज पाळत असल्याचे दिसते. स्त्रीयानी आपले स्वातंत्र्य मन:पूत भोगल्याचे चित्र दिसल्याने आजच्या नैतिक परिभाषेत अनेक स्त्रिया आपल्याला दुराचरणी, व्यभिचारिणी वाटू शकतात. पण आजची नैतिकता गतकाळावर लागू करायला जर आपण गेलो तर महाभारतसुद्धा अनैतीकतेचे पाठ पढवत आहे असे वाटू शकेल. श्रीलेखा, अनंगलेखा, कय्या अशा स्वतंत्र बाण्याच्या राजस्त्रिया तर दिद्दा, सुगंधासारख्या राज्यकर्त्या जशा यात दिसतात तशाच पुरुषी सत्तेला शरण गेलेल्या रणारंभा, कल्याणदेवीसारख्या “थोर” म्हणवल्या जाणाऱ्या राण्याही दिसतात.
खरे
तर भारताच्या मुख्य प्रवाहातील इतिहासलेखनात आजवर काश्मीरच्या इतिहासाला
पुरेसे आणि तेही प्रामाणिक स्थान मिळाले नसताना, या ग्रंथाच्या प्राचीन
हस्तलिखिताला जागतिक वारसा ठरवण्यात आले आहे हे काश्मीरच्या इतिहासाकडे लक्ष वेधून
घेणारे क्रांतीकारी पाउल आहे हे म्हणण्यास प्रत्यवाय नाही. या ग्रंथाचे
सर्वात जुने हस्तलिखित मिळाले ते श्रीनगर येथील श्री
प्रताप सिंग लायब्ररी कॉम्प्लेक्समधील ओरिएंटल रिसर्च लायब्ररीमध्ये. बाराव्या
शतकातील मूळ प्रतीवरून उतरवलेले हे हस्तलिखित जुन्या काश्मिरी कागदावर शारदा लिपीत
लिहिलेले आहे. या प्रतीवरूनच सर ऑरेल स्टाईन यांनी अनेक तळटीपा जोडत
जगातील पहिले इंग्रजी भाषांतर करून जगासमोर हा अनमोल ठेवा ठेवला होता, यावरूनही या
प्रतीला मिळालेले 'मेमरी
ऑफ द वर्ल्ड' मधील स्थानाचे महत्व लक्षात यावे. प्रशांत तळणीकर
यांनी कल्हण यांच्या राजतरंगिणीचा मराठी अनुवाद करतांना या प्रतीचाच मुख्यत्वे आधार
घेतला होता हेही विशेष.
-संजय सोनवणी
(महाराष्ट्र टाईम्सच्या संवाद पुरवणीत २२/११/२०२६ रोजी प्रकाशित)
