शोध मनाचा

मानवी मनाने, त्याच्या प्रतिभेने, कल्पनाशक्तीने आणि बुद्धीने अचाट भराऱ्या घेत मानवी जीवन सुसह्य करणारे अनेक शोध लावले असले तरी “मन म्हणजे नेमके काय या प्रश्नाचा उलगडा व्हायला अक्षरश: हजारो वर्ष गेली. मानवी शरीरशास्त्राने आजच्या युगात प्रचंड प्रगती केली आहे. हृदय, मेंदूतील मज्जातंतू, रक्ताभिसरण या सर्वांची रचना विज्ञानाने सूक्ष्मपणे उलगडली आहे. पण  या संपूर्ण भौतिक शरीराचे नियंत्रण करणारी, पण स्वतः भौतिक स्वरूपात कधीही न दिसणारी एक गोष्ट आजही वैज्ञानिकांना चक्रावून सोडते ती म्हणजे 'मन'! 'मन म्हणजे नेमके काय' आणि ते कुठे वसलेले असते' या एकाच प्रश्नाचा शोध मानवी संस्कृतीच्या सुरुवातीपासून ते आजच्या अत्याधुनिक न्यूरो-सायन्सपर्यंत अविरत सुरू आहे आणि तरीही मानवी मनाचा समाधानकारक उलगडा झालेला आहे असे नाही. मन म्हणजे मानवी मेंदूतील जैव-विद्युत-चुंबकीय तरंगांचा समुच्चय असून त्याच्या उत्पत्तीची केंद्रे मानवी मेंदूत असतात येथवर मानवी प्रगती झाली असली तरी भाषेची उत्पत्ती नेमकी का व कशी होते हे अद्याप उलगडलेले नाही. मानवी मनात उमटणाऱ्या असंख्य भावना, विचार, शरीराला दिले जाणारे आदेश, पाहण्याचे कार्य अशा अनेक मनाशी जोडल्या गेलेल्या घडामोडी सुप्त आणि जागृत स्तरावर कशा होतात याचे अंतिम उत्तर आजही आपल्याला मिळालेले आहे असे नाही.

मानवाच्या सुरुवातीच्या काळात मनाचा संबंध प्रामुख्याने अध्यात्म, तत्त्वज्ञान आणि धार्मिक संकल्पनांशी जोडला गेला. प्राचीन भारतीय विद्वानांनी मनाला 'अंतःकरण' मानले आणि त्याचे स्थान हृदयात असते असा सिद्धांत मांडला. त्यांचे म्हणणे होते की मन, बुद्धी, चित्त आणि अहंकार या चार घटकांनी मिळून माणसाची चेतना बनते. योगाने मन नियंत्रित करता येते असेही त्यांचे म्हणणे होते.   'मन एव मनुष्याणां कारणं बंधमोक्षयोः' म्हणजे माणसाच्या सुख-दुःखाला आणि बंधनाला केवळ त्याचे मनच कारणीभूत असते, अशी धारणा होती. असे असले तरी मन कोठे असते आणि ते कशामुळे कार्य करते याबाबत मात्र शोध घेतला गेला नाही.

त्याच वेळेस अ‍ॅरिस्टॉटल आणि प्लेटो या ग्रीक विचारवंतांच्या म्हणण्याप्रमाणे मनाचे स्थान हे 'हृदयात' मानले जात असे! मानवी मन आणि मेंदू यांच्यात पुढे हिप्पोक्रेटिस य आधुनिक वैद्यकशास्त्राच्या जनकाने पहिल्यांदा असा तर्क मांडला की, माणसाच्या भावना, विचार आणि वेडेपण हे हृदयाशी नाही, तर डोक्यातील 'मेंदूशी' संबंधित आहे.

एकोणीसाव्या शतकाच्या अखेरीस ऑस्ट्रियन मज्जातज्ज्ञ सिगमंड फ्राईडने मनाच्या अभ्यासाला वैज्ञानिक व शास्त्रीय वळण दिले. त्याने मनाचे विश्लेषणात्मक मॉडेल मांडून जगभरात खळबळ उडवून दिली. फ्राईडने स्पष्ट केले की, माणसाला जाणवणारे मन हे हिमनगाच्या केवळ टोकासारखे १०% असते तर उरलेले ९०% मन हे सुप्त पातळीवर काम करत असते. या सुप्त पातळीवर माणसाच्या दडपलेल्या इच्छा, भीती, बालपणीच्या आठवणी आणि भावना साठवलेल्या असतात. माणसाची स्वप्ने ही त्याच्या अबोध मनाची खिडकी असतात, हा सिद्धांत फ्राईड यांनी मांडला. त्या अहंकार आणि सर्वोच्च अहंकार या संकल्पनांद्वारे मानवी वर्तनाचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला.

मनाच्या शोधातील सर्वात मोठे आणि गुंतागुंतीचे कोडे म्हणजे 'भाषा'! माणूस मनात विचार करतो, तो एखाद्या भाषेत करतो. पण ही भाषा मनात आधी आली की आधी विचार आले? विचार आणि भाषा यांचा संबंध काय? विचार आधी येतो की भाषा? याबाबत प्रस्तुत लेखकाने ‘भाषांचा उगम’ या पुस्तकातून सखोल वेध घेतलाच आहे. त्यापूर्वी जगप्रसिद्ध भाषाशास्त्रज्ञ नोम चॉम्स्कीने  सिद्धांत मांडला की, मानवी मेंदूत जन्मजातच भाषा शिकण्याची क्षमता असते. न्युरो-सायन्सनेही यात भौतिक पातळीवर संशोधन केले. उदा. मानवी मेंदुतील "ब्रोका" हे केंद्र भाषेचे उत्पत्तीस्थान आहे असे आधुनिक विज्ञान मानते. या केंद्राला अपघाताने मार लागला तर माणसाच्या भाषिक क्षमतेत गडबड होते हे १८६१ साली लक्षात आल्याने या केंद्राला हा शोध लावणा-या पॉल ब्रोकाचे नांव दिले गेले. १८७६ साली कार्ल वेर्निकच्या लक्षात आले कि अजून एक मेंदुतील केंद्रक आहे तेथे आघात झाला तर भाषा समजण्याची आणि व्यक्त होण्याची क्षमता बिघडते. पुढे असे लक्षात आले कि भाषेच्या संदर्भात मेंदुतील अनेक विभाग परस्परावलंबी असुन प्रत्यक्ष बोलण्याची क्रिया व्हायला मेंदुचे अनेक भाग कार्यरत असतात.  प्राण्यांच्या तुलनेत केवळ मानवाच्याच मनात भाषेची ही अमूर्त निर्मिती कशी झाली हे गूढ आजही कायम आहे.

आजच्या २१ व्या शतकात न्यूरोसायन्स, एमआरआय स्कॅन आणि आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सच्या मदतीने मेंदूतील पेशींचा अभ्यास केला जात आहे. मेंदूतील डोपामाइन, सेरोटोनिन यासारखी रसायने आपल्या भावना ठरवतात, हे विज्ञानाने शोधले.

परंतु आजही मानवी मेंदू आणि मन यातील फरक अस्पष्ट आहे. मेंदू हा हार्डवेअर मानला तर  मन ही त्यातील चेतना/विचारप्रणाली असलेले सॉफ्टवेअर  आहे असे आपण तर्काने म्हणू शकलो तरी त्याचा पुरावा अद्याप मिळायचा आहे. आज एआय मानवी बुद्धीमत्तेवर मात करण्याची धडपड करत आहे आणि अनेक विद्वान त्याबाबत चिंतेत आहेत. पण अद्याप मन आणि विचार कसे काम करतात हेच माणसाला माहित नाही. तंत्रज्ञान इतके पुढे गेले असूनही माणसाला आनंद, दुःख, प्रेम, किंवा सहानुभूतीची प्रत्यक्ष जाणीव  कशी होते, याचे उत्तर आजचा कोणताही अत्याधुनिक संगणक देऊ शकत नाही. हजारो वर्षांच्या वैचारिक, दार्शनिक आणि वैज्ञानिक प्रवासानंतरही 'मनाची कोडी' पूर्णपणे उलगडलेली नाहीत. विज्ञानाने कितीही प्रगती केली तरी मानवी मनाची कल्पकता, त्याच्या संवेदना आणि त्याची अनपेक्षितता हाच मानवी अस्तित्वाचा सर्वात सुंदर आणि रहस्यमय भाग राहिल!

-संजय सोनवणी 

निकोला टेस्ला: एक दुर्दैवी पण प्रतिभाशाली संशोधक!

आज आपण ज्या आधुनिक, कृत्रिम प्रकाशाने उज्वल झालेल्या प्रकाशमान आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाने वेढलेल्या जगात जगत आहोत, त्या जगाची पायाभरणी एका अशा माणसाने केली होती, ज्याला आपल्या हयातीत केवळ उपेक्षा, दारिद्र्य आणि विश्वासघात सहन करावा लागला. तो महामानव आणि जग बदलवणारा महान संशोधक म्हणजे निकोला टेस्ला! विज्ञानाच्या इतिहासात असा दुसरा शास्त्रज्ञ शोधून सापडणार नाही, ज्याच्या डोक्यातील कल्पना काळाच्या इतक्या पुढे होत्या की तत्कालीन जगाला त्या 'जादूटोणा' किंवा 'वेडेपणा' वाटल्या. टेस्ला हा एक असा प्रतिभाशाली पण दुर्दैवी संशोधक होता, ज्याने जगाला उजळवून टाकले, पण स्वतःचे आयुष्य मात्र अंधारात आणि एकाकीपणात घालवले. त्याने लावलेले शोध आजाह्या आणि भविष्याच्या जगाचा पाया घालणारे ठरले पण त्याला हयातीत श्रेय मात्र मिळाले नाही. काही आज महान मानल्या गेलेल्या शास्त्रज्ञांनी तर त्यांच्याच कल्पना चोरल्या आणि प्रसिद्धी तर मिळवलीच पण एकाने ट चक्क नोबेल प्राईझही पटकावले

निकोला टेस्ला यांचा जन्म १० जुलै १८५६ रोजी सध्याच्या क्रोएशियामधील 'स्मिल्जान' या गावात एका सर्बियन कुटुंबात झाला. बालपणापासूनच त्यांच्याकडे विलक्षण कल्पनाशक्ती आणि तल्लख स्मरणशक्ती होती. ते कोणतेही संकल्पित यंत्राचे आराखडे किंवा वैद्न्यानिक प्रयोग मनातल्या मनात अचूक रचू शकत असत आणि प्रत्यक्ष उभारणी न करताही त्या यंत्रणेतील त्रुटी शोधून दुरुस्त्याही करत असत!

शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर टेस्ला सण १८८४ मध्ये खिशात मोजके पैसे आणि प्रसिद्ध संशोधक थॉमस एडिसन यांच्या नावाने शिफारसपत्र घेऊन अमेरिकेत पोहोचले. एडिसन यांनी टेस्ला यांना आपल्या कंपनीत काम दिले. परंतु, एडिसन आणि टेस्ला यांच्यातील वैचारिक तफावत लवकरच समोर आली.

त्या काळात थॉमस एडिसन यांनी विजेसाठी शोधलेला 'डायरेक्ट करंट' वापरला जात असे. परंतु या DC करंट प्रणालीमध्ये वीज केवळ एक-दोन किलोमीटर अंतरापर्यंतच पाठवता येत असे आणि ती खूप महागडी होती. टेस्ला यांनी यावर उपाय म्हणून 'अल्टरनेटिंग करंट' ही अत्यंत स्वस्त, सुरक्षित आणि हजारो मैल लांब सहज वीज वाहून नेता येईल अशी प्रणाली विकसित केली. हे फार मोठे यश होते पण ती प्रणाली प्रत्यक्षात आणण्यासाठी त्यांना पैसे लागत होते.

जेव्हा टेस्ला यांनी एडिसन यांच्या डीसी मोटर्स दुरुस्त करून दिल्या तेव्हा एडिसन यांनी टेस्लाला ५० हजार डॉलरचे बक्षीस देण्याचे आश्वासन दिले होते. पण जेव्हा टेस्ला यांनी आपल्या शोधाला व्यवहारात आणण्यासाठी आपले बक्षीस मागितले तेव्हा टेस्लावर जळत असलेले एडिसन उपहासाने हसून म्हणाले, "टेस्ला, तुम्हाला आमचा अमेरिकन विनोद समजत नाही कि काय?" ही घोर फसवणूक होती आणि तीही एडिसन यांच्यासारख्या महान शास्त्रद्न्याने केलेली. या फसवणुकीमुळे टेस्लांनी एडिसनची कंपनी सोडली.

पुढे एडिसनने सूडबुद्धीने टेस्लाच्या एसी करंटला बदनाम करण्यासाठी प्राण्यांना विजेचा झटका देऊन मारण्याचे क्रूर सार्वजनिक प्रयोग केले. परंतु सुदैवाने उद्योजक जॉर्ज वेस्टिंगहाऊस यांच्या मदतीने टेस्ला यांची एसी प्रणालीच जगात श्रेष्ठ ठरली. आज आपल्या घरात येणारा वीजपुरवठा हा निकोला टेस्ला यांच्या याच एसी सिद्धांतावर चालतो.

टेस्ला यांनी त्यांच्या आयुष्यात ३०० पेक्षा जास्त पेटंट्सची नोंद केली. त्यांच्या प्रमुख शोधांनी आजच्या अनेक आधुनिक तंत्रज्ञानांचा पाया रचला. उदा. टेस्ला कॉईल हे उच्च दाबाची आणि उच्च वारंवारितेची (High Frequency) बिनतारी वीज तयार करणारे हे उपकरण आज रेडिओ, टीव्ही आणि आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक्सचा पाया आहे. दुसरे इंडक्शन मोटर ही चुंबकीय क्षेत्राच्या फिरण्यावर चालणारी मोटर आजही औद्योगिक क्षेत्रातील सर्व लहान-मोठ्या यंत्रांचे हृदय मानली जाते.

रिमोट कंट्रोल व रोबोटिक्सचे ते जनक आहेत. १८९८ मध्ये टेस्लानी न्यू यॉर्कमध्ये रेडिओ लहरींवर चालणारी एक छोटी नाव चालवून दाखवली. आधुनिक रिमोट कंट्रोल आणि रोबोटिक्सचा हाच पहिला पाया होता, पण दुर्दैव बघा त्या काळी अडाणी लोकांनी 'या बोटीत नाविक लपला आहे' असे समजून त्याची टवाळी केली होती. असे असले तरी नाउमेद न होता ते रात्रंदिवस नित्य नव्या संशोधनात व्यस्त राहिले. विशेष म्हणजे नायगारा धबधब्यावर जगातील पहिले जलविद्युत निर्मिती केंद्र टेस्लाच्या डिझाइननुसारच उभारले गेले.

टेस्ला यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठे शोकांतिका म्हणजे त्यांच्या शोधांचे श्रेय इतरांनी लाटणे! टेस्लानी १८९५ मध्येच बिनतारी संदेशवहनाचे सर्व तंत्रज्ञान आणि पेटंट तयार केले होते. परंतु दुर्दैवाने त्यांच्या प्रयोगशाळेला लागलेल्या आगीत सर्व साधने आणि कागदपत्रे जळून खाक झाली. याच संधीचा फायदा घेऊन गुग्लिएल्मो मार्कोनीने यांनी टेस्ला यांच्या संशोधनाचा वापर केला आणि १९०१ मध्ये पहिला अटलांटिकपार रेडिओ संदेश पाठवला. जगाने मार्कोनी यांना रेडिओचे जनक मानले आणि नोबेल पुरस्कारही दिला! टेस्ला यांच्या १९४३ मध्ये मृत्यूनंतर अमेरिकन सर्वोच्च न्यायालयाने निकाल दिला की, रेडिओचे मूळ पेटंट मार्कोनींचे नसून निकोला टेस्ला यांचेच होते. पण आजही लोक रेडीओचे श्रेय मार्कोनी यांनाच देतात!

व्हिल्हेल्म रॉन्टजेन यांनी एक्स-रेचा शोध जाहीर करण्याच्या आधीच टेस्ला यांनी 'शॅडोग्राफी' नावाने मानवी शरीराच्या हाडांची चित्रे घेणारे तंत्रज्ञान विकसित केले होते. पण प्रयोगशाळेतील आगीमुळे त्यांचे हेही संशोधन नष्ट झाले आणि श्रेय रॉन्टजेन यांना मिळाले.

टेस्ला यांचे सर्वात अद्भूत आणि स्वप्नवत संशोधन म्हणजे 'वॉर्डनक्लिफ टॉवर'! पृथ्वीच्या नैसर्गिक लहरींचा आणि वातावरणाचा वापर करून संपूर्ण जगाला मोफत आणि बिनतारी वीज पुरवणे हे त्यांचे स्वप्न होते. या प्रकल्पासाठी प्रसिद्ध उद्योगपती जे. पी. मोर्गन यांनी सुरुवातीला निधी दिला. नंतर मोर्गन यांच्या लक्षात आले की, जर वीज हवेतून मोफत मिळणार असेल, तर तिच्यावर मीटर कसे बसवायचे आणि पैसे कसे कमवायचे? या व्यावसायिक स्वार्थापोटी त्यांनी टेस्ला यांचा निधी रोखला. निधीअभावी हा प्रकल्प अर्धवट राहिला आणि पुढे तो टॉवर भंगारात विकावा लागला. हा टेस्ला यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा मानसिक धक्का होता. आजही हा शोध एक रहस्यच बनून बसला आहे.

आयुष्याच्या शेवटच्या काळात टेस्ला यांच्याकडे स्वतःचे घरही नव्हते. न्यू यॉर्कमधील एका हॉटेलच्या खोलीत ते एकटेच राहत असत आणि रस्त्यावरील कबुतरांना खाऊ घालण्यात आनंद शोधत असत. त्यांनी आयुष्यात कधी लग्न केले नाही तर संशोधन हीच त्यांची पत्नी बनली. ७ जानेवारी १९४३ रोजी वयाच्या ८६ व्या वर्षी या महान वैज्ञानिकाचा अत्यंत कफल्लक आणि एकाकी अवस्थेत मृत्यू झाला.

निकोला शुद्ध वैज्ञानिक होते. पैशांपेक्षा आणि प्रसिद्धीपेक्षा मानवी कल्याणासाठी तंत्रज्ञान वापरणे हेच त्यांचे ध्येय होते. आज आपण वापरत असलेले स्मार्टफोन, वाय-फाय, एसी वीज, रिमोट कंट्रोल आणि इलेक्ट्रिक गाड्या (ज्या 'टेस्ला' कंपनीच्या नावाने ओळखल्या जातात) या सर्वांमागे या एकाच महामानवाची दृष्टी होती. ते एकदा म्हणाले होते, "वर्तमान त्यांचा असू द्या, पण ज्या भविष्यासाठी मी काम केले आहे, ते भविष्य माझेच असेल!" आजचे २१ वे शतक पाहिल्यावर लक्षात येते की, टेस्ला यांचे ते शब्द १००% खरे ठरले आहेत!

-संजय सोनवणी

(आज दैनिक पुण्यनगरी मध्ये प्रसिद्ध झालेला लेख)

शारीरिक मर्यादांवर मात करत लावले गेलेले शोध!

मानवी बुद्धिमत्ता आणि शोधवृत्तीला कोणतीही शारीरिक मर्यादा नसते, हे इतिहासाने वेळोवेळी सिद्ध केले आहे. जेव्हा शरीराचे अवयव साथ सोडतात, दृष्टी अंधारते किंवा वयोमानामुळे शरीर थकते, तेव्हाही मानवी मेंदू आणि जिद्द नव्या शोधांना जन्म देऊ. आपले अजरामर कुतूहल शारीरिक मर्यादांना तोडून पुढे धावते हा माणसाचा अचाट नैसर्गिक गुणधर्म आहे. अंध संगीतकार आणि गायक तर आपल्याला अनेक माहित आहेत पण मानवी जीवनालाच एक नवे परिमाण देणारे, जग बदलवण्यासाठी, माणसाला सहाय्यभूत होण्यासाठी अनेक महत्वाचे शोध लावणारे अनेक शास्त्रज्ञ आहेत. अगदी मानवी मनावर गारुड करणारे महाकवीही आहेत ज्यांनी मानवी कल्याणासाठी आपल्या शारीरिक व्यंगावर आणि वयोवृद्धत्वावर मात करून मानवजातीसाठी संस्मरणीय कार्य केले. महत्त्वाचे वैज्ञानिक व तांत्रिक शोध लावले. आज आपण वय वाहे, अंधत्व आले, अपंगत्व आले म्हणून नशीबाला दोष देत आयुष्य कंठत राहतो. नव्याच्या कोणत्याही प्रेरणा आपल्याला शिवतसुद्धा नाहीत. आता वय झाले म्हणून नातेवाईक किंवा मित्र यांच्याशी whatsapp वर गप्पा छाटत बसणारे किंवा लेकी-सुनांच्या आयुष्यात कारण नसताना ढवळाढवळ करत वेळ घालवणारे तर असंख्य आहेत. आपण वय हा सर्जनशीलतेत मोठा अडथळा मानतो आणि आयुष्याची महत्वाची वर्ष अक्षरश: वाया घालवतो. हे समजाऊन घेण्यासाठी अंध, अपंग किंवा वयोव्रुद्ध लोकांनीही इतिहासात काय साध्य केले आणि जग बदलवले हे आपण पाहूयात. .

ख्रिस्तपूर्व तिसऱ्या शतकात इराटोस्थेनीज नावाचा ग्रीक संस्कृतीत मोडत असलेल्या सिरीया येथील  सिरीन येथे जन्माला आला होता. आधी हा डोळस होता. पृथ्वीचा अचूक परीघ मोजणे तोवर कोणाला शक्य झालेले नव्हते. तो आपण मोजावा आणि ज्या पृथ्वीवर आपण राहतो त्याची कल्पना जगाला द्यावी हे त्याचे स्वप्न होते. त्यासाठी त्याने गणिताचा वापर जसा केला तसाच निरीक्षणांचाही. काठीच्या वापर करून सावलीचा कोण अनेक स्थळांवर करत तो आपले गणित सिद्ध करत होता. पण डोळ्याचा अतिवापर झाल्याने त्याला अंधत्व आले. तरीही त्याने आपला ध्यास सडला नाही. अंधत्व येउनही त्याने गणिते मांडत शेवटी पृथ्वीचा परीघ मोजला.  आज आधुनिक विज्ञानाने उपग्रहान्च्या सहाय्याने मोजलेला परीघ आणि त्याने २३०० वर्षांपूर्वी मोजलेल्या परिघात केवळ १ टक्का अंतर आहे. पुढे तो अंध असूनही त्याचा बुद्धिमत्तेमुळे त्याला अलेक्झांद्रिया (इजिप्त) मधील विश्वप्रसिद्ध ग्रंथालयाचा ग्रंथपाल नेमले गेले होते. पण आपण स्वत: वाचू शकत नाही या जाणीवेने तो एवढा निराश झाला की त्यातच त्याचा मृत्यू झाला. ज्ञानाची आस काय असते हे यातून समजून यावे.

सतराव्या शतकातील गॅलिलिओ गॅलिली यांचीही कथा अशीच.  दुर्बिणीतून सूर्याचे सतत निरीक्षण केल्याने त्यांना उत्रातीच्या वयाच्या काळात अंधत्व आले. पण तोवर त्यांनी जगाला अवकाश शास्त्राचे दार उघडून दिले होते. अंधत्व आल्यानंतरही त्यांची तीक्ष्ण बुद्धी हाताषेत बुडण्याऐवजी अधिक तीक्ष्ण होत गेली. त्याच वेळेस चर्चच्या पृथ्वीकेंद्रित सिद्धांताला आव्हान दिल्यामुळे त्यांना कैदेत टाकले गेले. हताशेने ग्रासून जाण्याऐवजी त्यांनी लंबकाच्या गतीचे सूत्र शोधून काढले. त्याचा उपयोग अचूक वेळ दाखवणारी लंबकाची घड्याळे बनू शकली.

ग्रीसमधील जन्मांध कवी होमर. अंध असला तरी ग्रीकांचा प्राचीन इतिहास त्याच्या मनावर गारुड करत होता. त्याने अंधपणाला अडथळा मानले नाही तर मानवी कल्पकतेचा पाया रचणारी 'इलियड' व 'ओडिसी' ही महाकाव्ये रचली. आज सुद्धा ही महाकाव्ये जगभरच्या वाचकांना आणि साहीत्यीकांना भुरळ घालत असतात. त्यातून मीही सुटलेलो नाही. ओडिसी आणि इलियाड महाकाव्यातील कथांना वर्तमानातील मानवी रूप देणारी “ओडिसी” ही कादंबरी मी लिहिली जी मराठी वाचकांनी डोक्यावर घेतली. अलीकडेच ख्रीस्तोफर नोलनसारख्या जागतिक कीर्तीच्या दिग्दर्शकाने होमरचाच आधार घेत “ओडिसी” हा चित्रपट बनवला. मग अंध होमरची प्रतिभा किती उच्च दर्जाची असेल याची आपण कल्पना करू शकतो.

लुईस ब्रेल हे एक असेच प्रेरक उदाहरण. बालपणी एका अपघातात त्यांची दृष्टी गेली. पण म्हणून तो खचून गेला नाही. ते १८२४ साल होते. तेव्हा अंधत्व येणे म्हणजे जीवन संपले असे मानले जाण्याचा काल. आपल्याकडेही स्थिती वेगळी नव्हती. अंध-अपंगांना भीक मागायला भाग पाडले जाते, घरातून बाहेर काढले जाते. पण वयाच्या अवघ्या १५ व्या वर्षी त्याने अंधांसाठी 'ब्रेल लिपी'चा शोध लावला. त्याने दृष्टी गमावल्याची खंत बाळगत न बसता  उंचावलेल्या ६ ठिपक्यांचा  वापर करून ब्रेल लिपी शोधली. या एका शोधाने जगभरातील करोडो अंध व्यक्तींसाठी शिक्षण आणि विज्ञानाचे दरवाजे उघडले.

लुई पाश्चर या महान शास्त्राद्न्याचेही हे प्रेरक उदाहरण आहे. वयाच्या ४५ व्या वर्षी (१८६८) त्यांना अर्धांगवायूचा तीव्र झटका आल्याने त्यांचा डावा हात व पाय पूर्णपणे निकामी झाला होता. या अपंगत्वावरही मात करत त्यांनी प्रयोगशाळेतील संशोधन सुरूच ठेवले. याच अवस्थेत त्यांनी 'रेबीजची लस' आणि दुधातील जिवाणू मारणारे 'पाश्चरायझेशन' तंत्रज्ञान शोधून काढले आणि कोट्यवधी जीवांचे प्राण वाचवले.

थॉमस एडिसनने तर कर्णबधिरत्वावर मात करत फोनोग्राफ व विजेचा दिवा शोधला आणि आधुनिक जगाला प्रकाशाचा मार्ग दिला. त्याला बालपणापासून एका कानाने पूर्णपणे आणि दुसऱ्या कानाने अत्यंत कमी ऐकू येत होते. त्याचाच संधीत बदल करून त्यांना बाहेरील गोंधळापासून दूर राहत प्रयोगांवर लक्ष केंद्रित करता आले. त्यांनी त्यांनी ध्वनी मुद्रित करणारे यंत्र आणि विजेच्या दिव्याचा शोध लावला.

स्टीफन हॉकिंग यांना तर कोण विसरेल? पूर्ण अपंगत्वात त्यांनी 'हॉकिंग रेडिएशन'चा शोध तर लावलाच पण व्श्वनिर्मितीचा पर्यायी सिद्धांतही मांडला. एएलएस या दुर्मिळ आजारामुळे वयाच्या २१ व्या वर्षीच हॉकिंग यांचे संपूर्ण शरीर अर्धांगवायूने ग्रस्त झाले. ते बोलूही शकत नव्हते. तरीही कॉम्प्युटर सिंथेसायझरच्या मदतीने त्यांनी 'ब्लॅक होल' मधून उत्सर्जित होणाऱ्या प्रारणांचा शोध लावून आधुनिक भौतिकशास्त्र बदलून टाकले. आधुनिक काळातील हा सर्वात प्रतिभाशाली शास्त्रद्न्य होता.

वयाच्या ९० व्या वर्षी लिथियम बॅटरीचा शोध लावणारा आणि वयाच्या ९७ व्या वर्षी नोबेल मिळवणारा जॉन गुडइनफ याची गाथा तर प्रेरकच आहे.  आल्याकडे लोक रिटायर होतात त्या काळात, म्हणजे वयाच्या ५८ व्या वर्षी, त्यांनी आजच्या मोबाईल, लॅपटॉप आणि ई-वाहनांमध्ये सर्रास वापरल्या जाणाऱ्या लिथियम-आयन बॅटरीचा शोध लावला. वयाच्या ९० व्या वर्षांपर्यंत त्यांनी संशोधन सुरू ठेवले आणि २०१९ मध्ये वयाच्या ९७ व्या वर्षी त्यांना रसायनशास्त्रातील नोबेल पुरस्कार मिळाला.

वैज्ञानिक शोधांसाठी किंवा क्रांतीकारी साहित्य लिहिण्यासाठी शारीरिक अवयवांपेक्षा मानसिक जिद्द, निरीक्षणशक्ती आणि कल्पकता अधिक महत्त्वाची असते. या वैज्ञानिकांनी केवळ शोध लावले नाहीत, तर शारीरिक मर्यादा ही विज्ञानाच्या आणि प्रगतीच्या मार्गात कधीही अडथळा ठरू शकत नाही हे संपूर्ण जगाला दाखवून दिले.

 

-संजय सोनवणी

 

शोध चष्म्याचा!

 

कोणाला चष्मा लागला तर एके काळी त्याला चष्मीस, ढापण्या, ढप्पण अशा शेलक्या विशेषणांनी हिणवले जायचे. चष्मा लावणाऱ्या विद्यार्थ्यास बुद्धीमान समजायचीही रीत एके काळी होती. मुळात चष्मा लागला आहे हे अनेकांना समजतही नसे कारण तसे डोळे तपासण्याच्या सोयी सर्वदूर पसरलेल्याही नव्हत्या. मुळात चष्मा भारतात पसरला तो इंग्रजांमुळे. आता तर बहुतेकांत कोणत्या न कोणत्या स्वरूपाच्या असलेल्या दृष्टीदोषामुळे लहान वयापासून ते वृद्धांपर्यंत चष्मा लागणे ही एक सर्वसाधारण बाब बनली आहे आणि आता त्याला कोणी हिणवतही नाही. चष्मे हे स्वच्छ पाहण्याचे साधन न उरता आता फ्याशनचेही साधन बनले आहे. दृष्टीदोष नसलेलेही शून्य नंबरचा चष्मा किंवा उन्हाच्या तीव्र प्रकाशापासून डोळ्यांना सुरक्षित ठेवणारे रंगीबेरंगी काचेचे आणि वेगवेगळ्या डिझाइंसचे गोगल वापरणे, ही तर आता साधारण बाब बनलेली आहे. आता काचेच्या चष्म्याऐवजी आधुनिक तंत्रज्ञानाने बनवलेल्या प्लास्टिक आणि फायबर लेन्सचे चष्मे वापरले जातात. कॉन्टयक्ट लेन्सेसचाही वापर वाढला आहे. पण याचे उरुवात झाली काचेच्या शोधातून आणि त्यातूनच सूक्ष्म जीवाणू पाहू शकणारे दर्शक ते दूर आकाशातील तारका–ग्रह पाहण्याची मानवी जगाला सोय लागली. सूक्ष्म ते प्रदीर्घ विश्वाचे निरीक्षण करण्यातून आजच्या खगोल आणि सूक्ष्मजीवशास्त्राचीही प्रगती झाली. पुढे मानवाने अधिक प्रगत साधने शोधली असली तरी या प्रगतीकडे आणणारा काचेच्या शोधाचा प्रवास कसा झाला हे पाहणेही रंजक ठरेल.

 

मानवाला दृष्टी सुधारण्यासाठी काचेच्या भिंगाचा वापर करता येतो, याचे ज्ञान अचानक आले नाही. प्राचीन काळात काचेचा किंवा स्फटिकाचा वापर करून अक्षरे मोठी करून पाहण्याचे प्रयोग सुरू होते. असे म्हटले जाते की, प्रसिद्ध रोमन सम्राट नेरो हा मल्लांची कुस्ती किंवा रथ शर्यती पाहण्यासाठी 'मरकत' या हिरव्या रत्नाचा वापर करत असे. नवव्या शतकात 'इब्न फ्रिनास' या अरबी शास्त्रज्ञाने काचेच्या गोल गोट्यांचा वाचनासाठी वापर केला, ज्यांना पुढे 'रीडिंग स्टोन्स') म्हटले गेले. हे गोल दगड किंवा काच पुस्तकाच्या पानावर ठेवून अक्षरे मोठी करून वाचली जात असत. पण  हे दगड हाताने धरावे लागत असल्याने लिहिणे किंवा अन्य काही कामे करणे कठीण जात असे.

काचेचा शोध मानवाला तसा प्राचीन काळीच आणि अपघाताने लागला. आपल्या सिंधू संस्कृतीच्या पतनकाळात अगदी स्वतंत्रपणे काचेचा शोध लागला. पण या काचा पारदर्शी नसत कारण कच्च्या मालात अनेक धातून एकत्र येत असल्याने काळ्या, लाल, तपकिरी ते अनेक रंगमिश्रीत काचा बंत. त्यांचा उपयोग सरुवातीला अलंकार बनवण्यासाठी झाला. इजिप्त, चीन, मध्य आशियातही वेगवेगळ्या वेळी काच बनवायचा शोध लागला अथवा त्यांनी अन्य संस्कृतीकडून ही कला उधार घेतली.   पुढे दागिन्यांसोबतच काचेची सुरयासारखी भांडी, तबके ते झुंबर बनवेपर्यंत माणसाने मजल गाठली. पण या काचा पारदर्शी नसल्याने त्यांचा अधू दृष्टीच्या लोकांना किंवा फार लांबचे दिसू शकत नसलेल्या लोकांना काही उपयोग नव्हता. त्यामुळे मानवी आयुष्यातील कार्यक्षम वर्षे कमी होऊन जायची. म्हणजे दृष्टी अधू झाली तर शिवणकाम. दागिने बनवायचे काम अशी कामे करता येणे अशक्य व्हायचे त्यामुळे कुशल लोकही बेरोजगार बनून जात. अभ्यासकांचे तर फारच हाल होत. एकतर त्यांना दुसर्या कोनाकादेऊन ग्रंथ वाचून घ्यावे लागत किंवा डोळेफोड करत अक्षरे जुळवत वाचावे लागत. तरीही काही बुद्धीमान लोकांनी क्लुप्त्या शोधून काढल्या. पण त्याला कारण घडला अलेक्झांड्रिया येथे लागलेला शोध. सोडियम कार्बोनेट आणि मॅंगनीज डायऑक्साइडचा वापर करून काचेतील रंग काढून टाकण्याचे तंत्रज्ञान तेथील लोकांनी शोधले. त्यातून पहिली पारदर्शक काच बनली. असे असले तरी ही काच शतप्रतिशत पारदर्शक नसून किंचित धूसर असे. पुढे १५ व्या शतकात इटलीतील व्हेनिस येथील काचकारांनी अतिशय शुद्ध, स्फटिकासारखी पारदर्शक काच बनवण्याचा शोध लावला, ज्याला 'क्रिस्टॅलो' म्हटले गेले. या काचेमुळेच पुढे चष्मा, दुर्बीण आणि सूक्ष्मदर्शकाचा मार्ग मोकळा झाला.

पहिल्या चष्म्याचा शोध कोणी लावला? याचे उत्तर आजही अज्ञात असले तरी चष्म्याचा जन्म सुमारे १२८६ च्या सुमारास इटलीतील पिसा किंवा व्हेनिस या शहरात झाला, यावर इतिहासकारांचे एकमत आहे.भारताताही समांतर रीत्या चष्मासदृश्य उपकरण शोधण्याचा प्रयत्न झाला असेल पण त्याचा वापर झाल्याचे किंवा अशी चष्म्यासारखी वस्तू बनवण्याचे मात्र पुरावे मिळून येत नाहीत.

सुरुवातीचे चष्मे आजच्यासारखे कानाला अडकवणारे नव्हते. दोन भिंगे धातूच्या, लाकडाच्या किंवा प्राण्यांच्या हाडांच्या चौकटीत बसवून त्यांना मध्यभागी एकत्र जोडले जात असे. हा चष्मा नाकावर घट्ट दाबून पकडून ठेऊन मगच पाहता येई. सुरुवातीला हा चष्मा केवळ जवळचे दिसू न शकणाऱ्या वृद्धांसाठीच उपयुक्त होता. असे असले तरी या शोधाने माणसाचा कार्यकाळ वाढवण्याचे मोलाचे कार्य केले. एवढेच नाही तर चष्मा केवळ डोळ्यांची दृष्टी सुधारण्यापुरता मर्यादित राहिला नाही, तर त्याने विज्ञानाचे दरवाजे उघडले. चष्म्याच्या भिंगांच्या तंत्रज्ञानातून आणि काच घासण्याच्या कलेतूनच पुढे सोळाव्या आणि सतराव्या शतकात गॅलिलिओची दुर्बीण आणि अँटोनी व्हान ल्युव्हेनहॉकचा सूक्ष्मदर्शक जन्मला! चष्म्याच्या भिंगांमुळेच मानवाला ब्रह्मांडातील दूरचे तारे-ग्रह दिसले आणि त्याच भिंगांमुळे मानवाला डोळ्यांना न दिसणारे सूक्ष्मजीव पाहायला मिळाले. ही मानवी जीवनातली विलक्षण झेप होती.

सुरुवातीला चष्म्याला दांडी नसल्याने त्याचा वापरावर खूप मर्यादा येई. सुरुवातीचे चष्मे नाकावरून सतत घसरत असत. यावर उपाय म्हणून १७२७ मध्ये लंडनच्या 'एडवर्ड स्कारलेट' या चष्मा निर्मात्याने चष्म्यालाच कानाला अडकवणारे दांडे जोडले. या शोधामुळे चष्मा डोळ्यांवर स्थिर राहू लागला आणि वाचन तसेच अन्य काम विनाकटकटीचे झाले आणि आज आपण वापरतो ते आधुनिक रूप चष्माला मिळाले.

पुढे जाऊन १७८४ मध्ये अमेरिकेचे महान विचारवंत आणि वैज्ञानिक बेंजामिन फ्रँकलिन यांनी 'बायफोकल लेन्स'चा शोध लावला. त्यामुळे एकाच चष्म्यातून जवळचे आणि लांबचे दोन्ही स्पष्ट पाहणे शक्य झाले.

विसाव्या शतकात जड काचेच्या ऐवजी हलक्या प्लॅस्टिक आणि फायबरच्या लेन्स विकसित केल्या गेल्या.पुढे डोळ्यांवर थेट बसवणारे कॉन्टॅक्ट लेन्स, लेसर सर्जरी आणि आजचे डिजिटल युगातील स्मार्ट ग्लासेस इथपर्यंत चष्म्याचा प्रवास झाला आहे. चष्म्याने आणि त्य्तूनच लागलेल्या शोधांनी मानावे ज्ञानाच्या सीमा विस्तारण्यासाठी मोलाचे कार्य केले आहे.

चष्म्याचा उपयोग आज इतका सामान्य झाला आहे की चाश्म्याकडे आपण गरजेची ते फ्याशनची वस्तू म्हणून पाहतो. पण गेल्या सुमारे तीन हजार वर्षापुन ते आजवरची प्रगती व्हायला मानवाचे अचाट कष्ट, कल्पकता आणि शोधवृत्ती कारणीभूत झाली. कल्पकता आणि सातत्यपूर्ण कष्ट अचाट शोध लावून मानवाला पुढे न्यायला मोलाचे मदत करत सतात हेच काय ते सत्य.

-संजय सोनवणी

मानवाची अंतराळात भरारी

 

मानवाने जेव्हा पहिल्यांदा उघड्या डोळ्यांनी रात्रीच्या गडद आकाशाकडे पाहिले असेल, तेव्हा त्याच्या मनात कौतुक, आश्चर्य आणि असंख्य प्रश्न निर्माण झाले असतील. ते चमकणारे तारे आणि नक्षत्रे काय आहेत? त्यांचे स्वरूप काय आहे? त्यांचेही स्थान बदलताना का दिसते? आकाशाच्या पलीकडे काय असेल? या प्रश्नांमधूनच आद्य खगोलशास्त्राची बीजे रोवली गेली. अर्थात हे शास्त्र आरंभीच्या काळात शुभ दिवस/मुहूर्त काढण्यासाठी आणि भविष्यकथनासाठी वापरले जाई. ग्रह-नक्षत्र-सूर्य यांना दैवतस्वरूप देत त्यांच्या भोवती शुभाशुभ कल्पनाही गुंफल्या गेल्या. मानवी इतिहासात काही लाख वर्ष तरी पृथ्वी सपाट आहे आणि आपण विश्वाच्या केंद्रस्थानी आहोत या संकल्पनेने राज्य केले. ग्रह-तारे हे ईश्वरी आदेशाने कार्यरत आहेत किंवा ते स्वत: देवतास्वरूप आहेत याही संकल्पनेने अधिराज्य गाजवले. प्राचीन पुराकथांमध्ये देव अंतरिक्षात स्वर्गीय रथावर स्वार होऊन संचार करतात  अशा कल्पना आढळतात. मानवाच्या अंतराळप्रवासाच्या सर्वात मोठ्या स्वप्नाचा जन्म आपण या आद्य काळात झाला असेल याचं अंदाज बांधू शकतो. उदाहणार्थ जगातील सर्वात जुने महाकाव्य मानल्या जाणाऱ्या 'एपिक ऑफ गिल्गमेश' मध्ये देवांनी आकाशातून पृथ्वीवर अवतरल्याच्या आणि मानवाला आकाशात घेऊन गेल्याच्या कथा आढळतात. या काळातील सुमेरियन दंतकथांमधील 'एताना' हा राजा एका विशाल गरुडाच्या पाठीवर बसून स्वर्गाच्या म्हणजे आकाशाच्या दिशेने उड्डाण करतो आणि तो जसा वर जातो, तशी पृथ्वी लहान होत जाऊन एका लहान बिंदूसारखी दिसते. हे वर्णन आजच्या अंतराळवीरांच्या अनुभवाशी अवाक करणारे साम्य दाखवते. भारीय पुराणांतील देवताही आकाशगामी रथांतून यात्रा करतात अशी असंख्य वर्णने आहेत. सूर्यही सात घोड्यांच्या रथातून आपला मार्ग क्रमितो असे म्हटले जाते. अर्जुन इंद्राच्या आकाशगामी रथात बसून आकाशाची सफर करत असताना एका ताऱ्याजवळून जातो असे वर्णन महाभारतात येते.

अर्थात या मानवी कल्पनांना सत्यात येण्यासाठी प्रदीर्घ काळ लागला याचे मुख्य कारण म्हणजे पृथ्वी आणि अवकाशाच्या संदर्भातील तोकडे असणारे भौतिक ज्ञान. पृथ्वी ही विश्वाचा केंद्रबिंदू नसून ती सूर्याभोवती फिरते हे कळायला जागतिक मानवाला कोपर्निकसच्या उदयाची वाट पहावी लागली. पृथ्वी सपाट नसून गोल आहे हे पूर्वीच ग्रीक खगोलवेत्ते आणि भारतात आर्यभटाने सिद्ध केले असले तरी  विद्वानांना त्याचा सैद्धांतिक विकास करता आला नाही. पृथ्वी गोल आहे आणि ती विश्वाचा केंद्रबिंदू नसून विश्व हे प्रत्यक्षात कल्पनातीत विस्तीर्ण आहे हे ज्ञान जसे जसे होऊ लागले तसा माणसाचा आपण विश्वाचे केंद्रबिंदू आहोत आणि ईश्वराची एकमात्र संतान आहोत ही लाखो वर्ष जपलेली संकल्पना ढासळून पडायला सुरुवात झाली. अर्थात हे समजू लागायला कारण ठरले ते गॅलिलिओने दुर्बीनीचा उपयोग करून केलेले अवकाशातील ग्रह-तार्यांचे निरीक्षण आणि पुढे त्याला साथ मिळाली ती केप्लरच्या भौतिकशास्त्रीय नियमांची. न्यूटनने गुरुत्वाकर्षणाच्या संदर्भात शास्त्रीय सूत्रे शोधली. पृथ्वेभोवातीचे अनेक स्तरीय आणि जसे उंच जाऊ तसे विरळ होत जाणारे वातावरण आणि त्याच्या बाहेर असलेली अनेक प्रारणांनी भरलेली अंधकारमय निर्वात पोकळी हे जसे शास्त्रद्न्यांच्या लक्षात आले तशी नवीन संकल्पना मानवी मनात निर्माण होऊ लागली आणि ती म्हणजे अंतराळ प्रवासाची.

या कल्पनांचा साहित्यात प्रभावी उपयोग सर्वात आधी केला तो एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला ज्युल्स व्हर्न  आणि एच. जी. वेल्स या कल्पक लेखकांनी. त्यांनी  आपल्या साहित्यातून या कल्पनाविलासाला आधुनिक रूप दिले. 'पृथ्वीवरून चंद्रावर जाणे', मंगळावर माणूस असणे, धुमकेतूच्या पाठीवरून अंतराळ प्रवास करणे अशा रंजक पण शास्त्रीय ज्ञानाचा पाया असलेल्या संकल्पना त्यांनी कल्पनेच्या पातळीवर मांडल्या.  या कल्पनेला विज्ञानाची भक्कम साथ मिळाली ती गॅलिलिओच्या दुर्बिणीमुळे, केप्लरच्या नियमांची आणि सर आयझॅक न्यूटन यांच्या गुरुत्वाकर्षणाच्या सिद्धांताची. या शोधांमुळे मानवाला अंतराळात जाण्याचे गणित स्पष्ट झाले आणि अंतराळप्रवास खरेच शक्य आहे याचं त्याला विश्वास वाटू लागला.

पण यात खडतर आव्हानेही खूप होती. अगदी अशक्यप्राय वाटतील अशी. पृथ्वीचे गुरुत्वाकर्षण आणि वातावरण भेदाने हे सर्वात मोठे आव्हान होते. युद्धांतील गरजांमुळे रॉकेटचा शोध लागला असा तरी त्यांची मर्यादाही होती. पृथ्वीचे वातावरण ओलांडून निर्वात अवकाशात प्रवेश करणेही सोपे नव्हते. पण विज्ञान आणि कल्पना जेव्हा एकत्र येतात तेव्हा असाध्यही साध्य होऊ शकते हे आपण या प्रवासावरून पाहू शकतो. शास्त्रद्न्यानी पृथ्वीचे प्रचंड गुरुत्वाकर्षण भेदण्यासाठी ताशी सुमारे ४०,००० किमीचा वेग गाठणारे 'मल्टी-स्टेज रॉकेट्स' विकसित केले. अवकाशात हवा आणि वायुमंडलीय दाब नसतो त्यावर उपाय म्हणून विशेष 'प्रेशराइज्ड कॅप्सूल' आणि ऑक्सिजन व शारीरिक दाब नियंत्रित ठेवणारे 'स्पेससूट' तयार केले गेले. सूर्याचा तीव्र प्रकाश (१५०° से. पेक्षा जास्त) आणि अंतराळातील गोठवणारी थंडी, शिवाय घातक वैश्विक किरणांपासून वाचण्यासाठी यानाला 'थर्मल शिल्डिंग' बसवण्यात आले. अवकाशातून पुन्हा पृथ्वीवर येताना हवेच्या घर्षणामुळे निर्माण होणाऱ्या ३०००° से. उष्णतेपासून यानाला वाचवण्यासाठी 'हीट शिल्ड' चे तंत्रज्ञान शोधण्यात आले. अर्थात हे एका रात्रीत झाले नाही. अनेक अपयशे झेलत जिद्दीने हा प्रवास चालूच राहिला.

दुसऱ्या महायुद्धानंतर तंत्रज्ञानाने मोठी कूस बदलली. ४ ऑक्टोबर १९५७ रोजी सोव्हिएत रशियाने  जगातील पहिला मानवनिर्मित उपग्रह 'स्पुटनिक-१' अंतराळात सोडला आणि खऱ्या अर्थाने अंतराळ युग सुरु झाले. यानंतर १२ एप्रिल १९६१ रोजी सोव्हिएत युनियनचे युरी गागारिन हे अंतराळात जाणारे पहिले मानव ठरले. अंतराळातून पृथ्वीकडे पाहताना ते उद्गारले—"पृथ्वी निळी आणि अत्यंत सुंदर दिसते आहे!"  या घटनेनंतर अमेरिका आणि रशिया यांच्यात 'स्पेस रेस' सुरू झाली.

स्पर्धेचा भाग म्हणून मग अमेरिकेने चंद्रावर मानव पाठवण्याचे धाडसी उद्दिष्ट ठेवले आणि शेवटी २० जुलै १९६९ रोजी 'अपोलो ११' मोहिमेअंतर्गत निल आर्मस्ट्राँग यांनी चंद्राच्या पृष्ठभागावर पहिले पाऊल ठेवले. "मानवाचे हे एक लहान पाऊल, संपूर्ण मानवजातीसाठी एक खूप मोठी झेप आहे!" त्यांचे हे उद्गार अजरामर झाले.

चंद्रावर उतरल्यानंतर मानवाची पावले थांबली नाहीत. अंतराळात दीर्घकाळ राहून संशोधन करण्यासाठी 'इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन'  उभारण्यात आले. या संपूर्ण प्रवासात भारताचे योगदान अत्यंत महत्त्वाचे राहिले आहे. १९८४ मध्ये राकेश शर्मा हे अंतराळात जाणारे पहिले भारतीय ठरले. पुढे जाऊन भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने २०१४ मध्ये 'मंगलयान' द्वारे पहिल्याच प्रयत्नात मंगळाच्या कक्षेत पोहोचून, तर २०२३ मध्ये 'चंद्रयान-३' च्या माध्यमातून चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवावर उतरणारा जगातील पहिला देश बनून इतिहास रचला.

आज अंतराळप्रवासाचे स्वरूप बदलत आहे. 'स्पेसएक्स' आणि 'ब्लू ओरिजिन' यांसारख्या खासगी कंपन्यांमुळे 'स्पेस टुरिझम' प्रत्यक्षात येत आहे. भविष्यात मानव खरेच अवकाशात स्पेस स्टेशन्सवर अथवा अन्य ग्रहांवर वसती करण्याची शक्यता खरेच वास्तवात येणार यात शंका नाही.

-संजय सोनवणी 

मराठी माध्यमांना नवा चेहरा देणारे वृत्तपत्र महर्षी- बाबा शिंगोटे!

वृत्तपत्र वितरण व्यवस्थेचा बादशहा अशी आपली ओळख निर्माण केल्यानंतर स्वत: वृत्तपत्र सुरु करून त्यातही उंच भरारी घेत मराठी वृतपत्र सृष्टीवर आपला अमिट ठसा उमवणारे बाबा उर्फ मुरलीधर अनंत शिंगोटे यांचे नाव आज महाराष्ट्राच्या वृत्तपत्र क्षेत्रात मोठ्या मानाचे आहे. या कामगिरीची तुलना अनेकदा जगप्रसिद्ध रूपर्ट मर्डोक यांच्याशी केली जाते. पण ही तुलना अनाठायी आहे. मर्डोक यांनी जगभर वृत्तपत्रांचे जाळे उभारले, हे खरे आहे. पण बाबा त्यांच्यापेक्षा काकणभर सरस होते. रूपर्ट मर्डोक यांना त्यांच्या वडिलांची समृद्ध पार्श्वभूमी होती. ते पूर्वीपासून माध्यम समूहात कार्यरत होते. शिवाय रुपर्ट मर्डोक हे उच्च शिक्षित होते. पण बाबांना तशी कोणतीच पार्श्वभूमी नव्हती. शिक्षणही अवघे चौथीपर्यंत झालेले. पत्रकारितेचे कसलेही औपचारिक शिक्षण त्यांनी घेतलेले नव्हते.  तरीही वृत्तपत्र वितरण व्यवसायाच्या माध्यमातून त्यांने वाचकांना नेमके काय हवे आहे हे ओळखले आणि मग त्यांनी हाकत मराठीच नव्हे तर विविध भाषिक वृत्तपत्रांचे जाळे उभारले. वृत्तपत्र क्षेत्रात तसे यश मिळवणे फार कठीण असते. लोकांना कोणतातरी एक विशिष्ट पेपर वाचायचे सवय लागून गेलेली असते आणि ती सहजासहजी बदलाने अत्यंत कठीण असते. पण बाबांनी वाचकांची निकड ओळखली असल्याने त्यांनी वृत्तपत्र व्यवसायात नुसते पाउल टाकले नाही तर ते पराकोटीचे यशस्वी करून दाखवले.

यामागे त्यांना केवेल वाचकांची नाडी कळाली होती हेच कारण नाहे तर त्यासाठी संपादक, पत्रकार आणि स्तंभ लेखक नेमके कोण असावेत हे जाणून घेण्याची उपजत कलाही अवलंबून होती. त्यामुळे त्यांची निवडही अचूक झाली. बरे, ते नुसते स्वभावानेच साधे होते असे नाही तर त्यांची राहणी आणि आपल्या कामावरची  अढळ निष्ठाही निर्विवाद असल्याने त्यांनी पुण्यनगरीसाठी उच्च आणि लोकांच्या हृदयाला भिडणारे लेखन करणारे आणि वार्तांकन करणार्या पत्रकारांची फौजच उभी केली. त्यामुळे त्यांनी  सुरु केलेल्या पुण्यनगरी या अनेक आवृत्त्या असलेल्या आणि अनेक भाषात प्रसिद्ध होणार्या वृतपत्राने वाचकांच्या मनात एक अढळ स्थान निर्माण केले. “बाबा” नावाने प्रसिद्ध असलेला वृत्तपत्र क्षेत्रातील “दादा” माणूस असेच मुरलीधार शिंगोटे यांचे वर्णन करावे लागेल असा दबदबा त्यांनी आपल्या हयातीतच निर्माण केला.

त्यांची पार्श्वभूमी अत्यंत सामान्य होती. पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यात असलेल्या उंब्रज या गावी ७ मार्च १९३८ रोजी बाबा शिंगोटे यांचा जन्म झाला. त्यांनी शाळेत प्रवेश केला खरा पण औपचारिक  शिक्षणात त्यांचे मन रमले नाही. त्यांचा त्यांच्या उपजत आणि बाह्य जगातील मिळणार्या शिक्षणावर विश्वास होता. मग त्यांनी इयत्ता चौथीमधूनच शिक्षण सोडून दिले आणि नशिब काढण्यासाठी मुंबई गाठली.

सुरुवातीला मुंबईत त्यांनी फळविक्रीचा व्यवसाय सुरु केला. पण त्यात तेवढे यश मिळत नाहे हे लक्षात आल्यानंतर त्यांनी बुवाशेठ दांगट यांच्याकडे वृत्तपत्र वितरणाच्या कामाला सुरुवात केली. ते घरोघरी जाऊन वृत्तपत्र टाकत असत.  यात त्यांना जो अनुभव आला त्याचा व्यावहारिक लाभ घेण्यासाठी त्यांनी वृतपत्र विक्रीचा व्यवसाय सुरु केला. त्यातूनच पुढे जात त्यांनी नुसता विक्रेता नाही तर वृत्तपत्र-मासिके यांच्या वितरणाचा व्यवसाय सुरु केला. त्यांनी राज्यभर वितरणाचे भक्कम जाळे निर्माण केले आणि या क्षेत्रातही दबदबा बसवला.

“नवा काळ” या मुंबईतील वाचकांच्या हृदयावर अधिराज्य गाजवत असलेल्या वृत्तपत्राची त्यांच्याकडे एजन्सी होती. प्रत्यक्षात पत्रकारीतेचे कसलेही औपचारिक प्रशिक्षण त्यांना मिळालेले नव्हते. मुळात शिक्षणही अत्यल्प म्हणता येईल असेच! त्यात व्यापार-व्यवसायाची कसलीही पूर्वपिठीकाही त्यांना नव्हती. पण त्यांच्यात एक अद्भुत व्यावसायिक आणि समाज-निरीक्षक दडलेला होता. तो डोळसपणे आजची वृत्तपत्रे लोकांना काय देतात आणि लोकांना नेमके काय हवे यातील तफावती ते टिपत राहिले. संयुक्त महाराष्ट्राच्या आंदोलनाने त्यांच्या मनोभूमिकेवर व्यापक परिणाम केला. आंदोलनांचे वृत्तांकन करण्यातल्या त्यावेळच्या वृत्तपत्रातील दोषही त्यांच्या लक्षात आले. अशी निरीक्षणे सुरु असतानाच पुढे “कालनिर्णय” या नव्याने सुरु झालेल्या कॅलेंडरची वितरणाची जबाबदारीही त्यांच्याकडे आली कारण वितरण क्षेत्रात त्यांनी निर्माण केलेला दबदबा. तो एवढा विलक्षण होता कि वृत्तपत्रे आणि मासिकांचे वितरण करण्यात राजा बनलेला माणूस पुस्तकांचे वितरण कशाला करेल अशी शंका वाटावी असा तो काळ. या काळात म्हणजे १९९५-९६ साली, मी माझ्या पुष्प प्रकाशन लि. या संस्थेच्या नव्यानेच सुरु केलेल्या अभिनव पॉकेट बुक्स (परवडणारी स्वस्त पुस्तके) योजनेतील पुस्तकांचे वितरण करण्याचा प्रस्ताव त्यांच्याकडे साशंक मनाने घेऊन गेलो आणि या दूरदृष्टीच्या पण अत्यंत साध्या माणसाने तेही वितरण स्वीकारले. त्यामुळे एरवी मराठी प्रकाशन क्षेत्रात अशक्य वाटेल असा चमत्कार झाला. त्यांनी आपल्या सुस्थापित वितरण यंत्रणेमार्फत मराठी पॉकेट बुक्सचे वितरणच अशा ताकदीने केले गेले कि कथा-कादंब-यांच्या मोठमोठ्या आवृत्या झपाट्याने चांद्यापासून बांद्यापर्यंत वितरीत तर झाल्याच पण अफाट लोकप्रिय झाल्या. ते तेंव्हा वितरणाचे बादशहा होते हे वास्तव आजही सारे मान्य करतात.

वितरणाचा व्यवसाय करत असताना लोकांच्या  वृत्तपत्रांकडून काय अपेक्षा असतात याचा अंदाज त्यांना आला. त्यातूनच त्यांनी स्वत: वृत्तपत्र प्रकाशनाच्या, एरवी प्रचंड स्पर्धा असलेल्या क्षेत्रात कोणत्याही राजकीय अथवा भांडवलदारांच्या पाठींब्याशिवाय उतरण्याचा निर्णय घेतला. लोकाना काय हवे आहे याचा अनुभवातून केलेला अभ्यास आणि वितरणक्षेत्रातील त्यांचे अफाट कौशल्य या भांडवलावर त्यांनी १९९९ मध्ये “पुण्यनगरी” या दैनिकाची स्थापना केली. महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांत त्याचे वितरण जसे सुरु झाले तसेच महत्वाच्या शहरातून आवृत्त्याही प्रसिद्ध होऊ लागल्या आणि अल्पावधीत वाचकांचा मनाचा ताबा घेतला. हे येथेच थांबले नाही तर लागोपाठ आपला वार्ताहर, दैनिक यशोभुमी, दैनिक कर्नाटक मल्ला, तामिळ टाईम्स, हिंदमाता आदी दैनिकेही सुरु केली. 

सामान्य वाचक हा त्यांच्या डोळ्यांसमोर होता. त्याला समजेल अशी भाषा आणि त्याला नेमके वृत्तपत्रापासून काय हवे आहे याची सखोल जाणीव यातून पुण्यनगरीचा विस्तार वाढत गेला. अल्पावधीत महाराष्ट्रात पुण्यनगरीने वृत्तपत्र क्षेत्रात आपला दबदबा निर्माण केला. पत्रकारिता कशी असावी याचे धडे प्रस्थापित वृत्तपत्रांनाही गिरवावे लागले. सामान्यातील सामान्य माणसाला समजेल अशी भाषा हे पुण्यनगरीचे मुलभूत वैशिष्ट्य बनले. वृत्तपत्रविषयक प्रस्थापित संकल्पनाना छेद देत सामान्य नागरिकांच्या विचारविश्वात कशी भर पडेल हे पाहत त्यांच्या ज्वलंत प्रश्नांना वाचा फोडत राहिल्याने ते खरे जनतेचा आवाज बनले. मुळात हे वृत्तपत्र सुरु करणारे बाबा शिंगोटे स्वत: ग्रामीण भागातून आलेले होते. संघर्षातून मोठे झाले होते. पत्रकारितेतील किचकट संकल्पना, त्यावरील निरस चर्चा त्यांच्या दृष्टीने महत्वाच्या नव्हत्या तर मराठी माणसाला त्याच्या भाषेत त्याला सत्यदर्शन व्हावे हा त्यांचा महत्वाचा मुद्दा होता. आणि त्यामुळेच ते एका वितरकापासून ते एका प्रभावशाली वृत्तपत्र समुहाचे संस्थापक बनले.

बाबा हे लोकांच्या दृष्टीने एक रहस्यच राहिले. यश हे कधीच त्यांच्या डोक्यात गेले नाही. ते सामान्य कामगारांच्या खांद्याला खांदा लावून स्वत: वृत्तपत्राच्या प्रेसमध्ये काम करत. रात्री उशिरा एकदाची एडिशन छापून झाली कि ते तेथेच जुन्या वृत्तपत्रांचा बिछाणा करून तेथेच झोपी जात. प्रसिद्ध पत्रकार आणि पुण्यानागारीच्या संपादिका राहून चुकलेल्या राही भिडे यांनी एक आठवण सांगितली होती. त्या पुणे आवृत्तीच्या संपादिका म्हणून नुकत्याच रुजू झालेल्या होत्या. एकदा उल्हासदादा पवार त्यांना भेटायला आले. त्यांना दारात पेपर टाकून एक व्यक्ती झोपलेली दिसली. त्यांनी कुतुहलाने राही भिडेंकडे चौकशी केली. गम्मत म्हणजे भिडेंनाही ही व्यक्ती कोण हे तोवर माहित नव्हते. नंतर चौकशी केल्यावर त्यांना समजले कि ते पुण्यनगरीचे मालक बाबा शिंगोटे आहेत. त्या थक्क झाल्या. साधेपणा हा मुरलीधर शिंगोटेंच्या जगण्याचा पाया होता. एखाद्या वृतसमूहाचा मालक म्हटला की त्याच्यामागे एक विशिष्ट वलय असते. शिंगोटेंच्या मागे ते वलय होते पण ते वलय साधेपणाचे होते. आपल्या कंपनीतल्या सर्व कामगारांना समानतेने वागवणं हे त्यांचं वैशिष्ट्य होतं. ते कोणालाही अंतर देत नसत. आपण मालक आहोत याचा त्यांना अहंकार नव्हता. अधिकारांचे वाटप झाले कि त्यांचा हस्तक्षेप संपे. मालक म्हणून मिरवणे त्यांना पसंत नव्हते. आलिशान हॉटेलात मुक्काम ठोकण्याऐवजी कार्यालयात त्यांच्या केबिनमध्ये मुक्काम ठोकने हे त्यांचे साधेपणाचे वैशिष्ट्य होते. त्यांच्या बोलण्यात पोपटपंची झळकत नसे तर त्यात अनुभवातून आलेली विद्वत्ता होती.  एवढे यश मिळवूनही त्यांच्या वागण्यात कसलाही गर्व झळकत नव्हता. आपल्या वर्तमानपत्रांबद्दल आणि तिथल्या बातमीबद्दल ते आग्रही होते. वाचक हा त्यांचा प्राण होता. समाजात वाहत असलेल्या प्रत्येक विचारप्रवाहाला व होत असलेल्या घडामोडींना आपल्या वृत्तपत्रात स्थान असावे याबाबत ते नेहमीच आग्रही राहिले. मुळात त्यांनी कोणत्याही एखाद्याच विचारप्रवाहाची संगत करून इतर वृत्तपत्रीय प्रवाह शत्रू मानण्याचा विचारही केला नाही त्यामुळे पुण्यनगरी सर्वांचे व्यासपीठ बनले.

महाराष्ट्री माध्यमांना नवा चेहरा दिला हे त्यांचे मराठी वृत्तपत्र क्षेत्र आणि मराठी वाचकवर्गावरील मोठे ऋण आहे. आज त्यांचा स्मृतीदिन. विनम्र श्रद्धांजली.

-संजय सोनवणी