पोरस म्हणजे पुरू?

 

मायकेल वित्झेल (Michael Witzel) आणि हेमचंद्र रायचौधुरी (Hemchandra Raychaudhuri) यांसारख्या विद्वानांनी 'पोरस'ची ओळख ऋग्वेदात उल्लेख असलेल्या प्राचीन पुरु (पौरव) वंशाशी जोडली आहे, विशेषतः 'दाशराज्ञ युद्धाच्या' (दहा राजांच्या युद्धाच्या) संदर्भात. मात्र, हे दहा राजांचे युद्ध सिंधू संस्कृतीच्या किंवा सिंधू नदीच्या खोऱ्यात झालेले नव्हते. शिवाय हे युद्ध अतिप्राचीन (इतिहासाच्या अगदी सुरुवातीच्या) काळातील आहे. त्यामुळे, अलेक्झांडरला ज्या पोरसचा सामना करावा लागला, तो त्या प्राचीन युद्धात पराभूत झालेल्या पुरु वंशाचा वंशज असणे अजिबात शक्य नाही.

शिवाय, अनेक इतिहासकारांनी गृहीत धरल्याप्रमाणे 'पोरस' (ग्रीक: Pôros) हे 'पुरु' किंवा 'पौरव' या शब्दाचे ग्रीक रूप नाही. त्याऐवजी, ते 'पौरुशस्प' (Pourushaspa) या मूळ पर्शियन (इराणी) नावाचे ग्रीक लोकांनी केलेले अपभ्रंशित रूप असण्याची दाट शक्यता आहे. पौरुशस्प या नावाचा अर्थ 'राखाडी रंगाच्या घोड्यांचा स्वामी' असा होतो. अ्वेस्ता (Avesta) ग्रंथात हे नाव झरथुष्ट्राचे (Zoroaster) वडील म्हणून येते; आणि तत्कालीन पर्शियन/झोराष्ट्रियन संस्कृतीत हे अत्यंत प्रतिष्ठेचे नाव असून सरदार व खानदानी लोकांमध्ये ते मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाई. ज्याप्रमाणे ग्रीक लोकांनी 'चंद्रगुप्त'चे 'सँड्रोकोटस' (Sandrocottus) आणि 'पाटलीपुत्र'चे 'पालिबोथ्रा' (Palibothra) केले, त्याचप्रमाणे ते क्लिष्ट पर्शियन आणि भारतीय नावांचे संक्षिप्त किंवा स्वतःच्या उच्चाराला सोयीचे असे रूपांतर करत असत.

वायव्य भारत (आजचा पाकिस्तान आणि पंजाबचा भाग) हा प्रदेश जवळजवळ दोन शतके हखामनी (Achaemenid) पर्शियन साम्राज्याच्या अधिपत्याखाली होता. त्यामुळे, 'पौरुशस्प' (किंवा त्यासदृश पर्शियन नावाचा) कोणीतरी स्थानिक क्षत्रप (सत्राप/गव्हर्नर) किंवा उप-क्षत्रप पर्शियन साम्राज्याचा प्रतिनिधी म्हणून पंजाबच्या काही भागावर शासन करत असण्याची शक्यता पूर्णपणे तार्किक वाटते. स्थानिक लोकांसाठी तो जरी 'राजा' असला, तरी प्रत्यक्षात तो पर्शियन प्रशासकीय चौकटीचाच एक भाग म्हणून काम करत होता.

या संदर्भात सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, पोरस आणि त्याच्या राज्याविषयीची एकमेव समकालीन माहिती फक्त ग्रीक स्रोतांमध्येच मिळते. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, कोणत्याही भारतीय वाङ्मयीन किंवा शिलालेखांमध्ये पोरसचा कुठेही उल्लेख आढळत नाही. युद्धातील पराभवानंतर अलेक्झांडरने पोरसला पुन्हा आपल्या साम्राज्याचा 'क्षत्रप' (सत्राप) म्हणूनच नियुक्त केले. ही गोष्ट स्पष्टपणे दर्शवते की, पोरस हा वैदिक परंपरेतील कोणताही स्वतंत्र स्थानिक राजा नसून, आधीपासून अस्तित्वात असलेल्या पर्शियन धर्तीच्या प्रशासकीय व्यवस्थेचाच एक भाग होता. अलेक्झांडरने अखामेनी साम्राज्याचा नाश करण्याचे ठरवले होते, त्यानूसारच त्याचे हे आक्रमण होते. त्याने स्वारी केली तेव्हा पंजाबपर्यंत अखामेनी सत्ता पसरलेली होती हेही लक्षात घ्यावे लागते. थोडक्यात पोरस हा पर्शियन होता, कोणी वैदिक वंशातील राजा नव्हे.

-संजय सोनवणी