राखीगढीचे रहस्य

 

विशिष्ट विचारधारेच्या प्रभावात एखादे संशोधन केले जात असेल तर त्या प्रभावातून काढले जाणारे निष्कर्ष भ्रमित करणारे करणारे असतात. राखीगढी येथील उत्खननामुळे सिंधू संस्कृतीबद्दल अधिक सखोल आणि निरपेक्ष माहिती उजेडात आणली जाईल अशी अपेक्षा होती. पण प्रत्यक्ष संशोधन, त्याबाबत प्रसिद्ध झालेले शास्त्रीय नियतकालिकांतील शोधनिबंध आणि पुरातत्व खात्याच्या अहवालांमध्ये प्रसिद्ध केली जाणारी तसेच माध्यमांद्वारे जनतेला दिली जाणारी माहिती यात विसंगती असल्याने जागतिक दर्जाचे पुरातत्व संशोधकही आपली नाराजी वेळोवेळी व्यक्त करत आले आहेत. राखीगढी उत्खनन प्रकल्पांचे संचालक आपला “वैदिकवादी” सिद्धांत तेथे सापडलेल्या वस्तूंवर लादत आहेत असा मुख्य आरोप केला जात आहे.

राखीगढी हे भारतात सापडलेले सिंधू-सरस्वती (?) संस्कृतीतील सर्वात मोठे म्हणजे साडेपाचशे हेक्टर क्षेत्रावर पसरलेले पुरातत्वीय स्थान आहे असे दावे करण्यात आले. प्रत्यक्षात राखीगढी हे एकाच एक प्राचीन वसाहतीचे अवशेष असलेले पुरातत्व स्थळ नाही. तेथे काही शेजारी तर काही एक-दोन किलोमीटर अंतरावर असलेली एकूण ११ टेकाडे सापडली आहेत. त्यांच्या वसाहतीचा कालक्रमही वेगवेगळा आहे. एक टेकाड तर  मानवी दफनांसाठी वापरलेली जागा होती, ती वसाहत नव्हती. येथेच सापडलेल्या केवळ एका स्त्रीच्या सांगाड्यातून मिळवलेल्या डीएनएमधून हे स्पष्ट झाले  की वैदिक आर्य आणि सिंधू लोकांचा दुरान्वयानेही संबंध नाही, कारण इसपू २६०० मध्ये स्टेपे प्रांतातील भटके पशुपालक भारतात आलेलेच नव्हते, त्यामुळे त्यांच्या अस्तित्वाचा कोणताही पुरावा त्या काळातील एकाच सांगाड्यामध्ये मिळणे शक्यच नव्हता. तरीही भारतीय मुळाचा प्रश्न  सुटला आहे आणि भारतातील सारे सिंधूपुत्रच आहेत अशा उद्घोषणा डॉ. वसंत  शिंदे यांनी केल्या आणि भारतीय ज्ञानक्षेत्राचे जगभर हसू करून घेतले.

राखीगढी हे सर्वात मोठी सिंधू-सरस्वती संस्कृतीची वसाहत आहे हे घोषित करताना तारतम्य पाळले गेले नाही. मुळात राखीगढी आणि आसपास सापडलेल्या टेकाडांच्या क्षेत्रापैकी सध्या केवळ ८३ हेक्टर एवढेच क्षेत्र उत्खननासाठी उपलब्ध आहे आणि त्याचेही आजवर दहा टक्के क्षेत्रापेक्षा जास्त उत्खनन होऊ शकलेले नाही, तरीही निष्कर्षाकडे जाण्यासाठी का घाई केली गेली असेही प्रश्न  या निमित्ताने उठत आहेत. शिवाय सर्व टेकाडांच्या एकूण व्याप्तीचा विचार करून ते एकच एक पुरातत्वीय स्थळ आहे असा दावा मुळात अशास्त्रीय होता. कारण रेडीओ कार्बन डेटिंगनुसार हे वेगवेगळ्या काळात वसलेल्या वस्त्यांचे स्वतंत्र अवशेष आहेत हेही आता स्पष्ट झालेले आहे. असे असुनही हे दावे केले गेले कारण भारतातूनच सिंधू संस्कृतीचा उगम झाला आणि ती अन्यत्र पसरली असे सिद्ध करण्याचा सध्या वैदिकवादी विचारांनी चालणाऱ्या पुरातत्व खात्याचा प्रयत्न होता. शिवाय हडप्पा हे पाकिस्तानातील सिंधूकालीन नगर शंभर हेक्टर एवढ्याच क्षेत्रात आहे. राखीगढीचे क्षेत्र त्याच्या तिप्पट आहे असे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करणे सांस्कृतिक राष्ट्रवाद आहे हे उघड आहे. केवळ आज पाकीस्तानात आहे म्हणून राजकीय सीमा आणि सांस्कृतिक सीमांमध्ये गल्लत करण्याचे काहीएक कारण नव्हते.

हे येथेच थांबत नाही. येथे मुख्य आक्षेप घेतला जातो तो हा कि सिंधू-घग्गर संस्कृतीचे नामकरण सिंधू-सरस्वती का? मुळात आजही घग्गर नदी ही ऋग्वेदातील अदृश्य झालेली नदी आहे हे निर्विवादपणे सिद्ध झालेले नाही. घग्गर नदीच्या पात्रात केलेल्या भूगर्भीय चाचण्यांनी हे सिद्ध केले आहे की घग्गर नदीला हिमालयातून कधीही जलपुरवठा होत नव्हता, तसेच ही नदी अदृश्य झालेली नसून गेली हजारो वर्ष मौसमी वाहती नदी आहे आणि तिला अधून-मधून पूरही येत असतात. जी नदी कधी पूर्णपणे अदृश्यच झाली नव्हती तिला अदृश्य ठरवून घग्गर नदीला सरस्वतीचे नाव देण्याचे काय कारण? शिवाय चौतांग नदीलाही दृषद्वती म्हणण्याचाही प्रघात सरकारी पातळीवर सुरु झालेलां आहे. खरे तर ऋग्वेदातील सरस्वतीचा भूगोलही घग्गर नदीच्या भूगोलाशी मेळ खात नाही. तरीही असे प्रयत्न शासकीय पातळीवर हिरीरीने केले जात आहेत कारण यामागे वैदिक आर्य भारतातीलच हे सिद्ध करण्याचे प्रयत्न तर आहेतच पण सिधू संस्कृतीची निर्मितीही वैदिक आर्यांनीच केली असे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न आहे, पण कालरेखा पाहिली तर वैदिक आर्य मुळात भारतात आले ते सिधू संस्कृतीच्या उतरत्या काळात. त्यामुळे नंतर आलेले वैदिक आर्य सिंधू संस्कृतीचे निर्माते असू शकत नाहीत आणि ते मुळचे भारतातीलही नाहीत हे डीएनए संशोधनानेच सिद्ध केले आहे आणि विशेष म्हणजे हे डॉ. वसंत शिंदे यांनीच जागतिक दर्जाच्या शास्त्रद्न्यांसोबत लिहिलेल्या सेल आणि सायन्स या जागतिक कीर्तीच्या नियंतकालिकांमधील शोधनिबंधात स्पष्ट केलेले आहे. तरीही त्यांनी माध्यमांत असे दावे करणे पुरातत्वीय शास्त्राला धरून होते असे कसे म्हणता येईल?

हीच बाब तेथे सापडलेल्या अग्नीशी संबंधीत कुंडांची. त्यात सापडलेल्या जळालेल्या हाडांच्या नमुन्यांवरून ती वैदिक यज्ञकुन्डेच आहेत असाही एक दावा केलां जातो. प्रत्यक्षात एक कुंड कुंभाराची भट्टी आहे तर इतर अवशेष चुल्हाणाचे किंवा हरयाणात आजही वापरात असलेल्या तंदूर भट्टीचे असू शकतात असे मत डॉ. तेजस गर्गे यांनी आपल्या एका शोधप्रबंधात स्पष्ट केले आहे. तरीही या भट्ट्यांच्या अवशेषांना सरळ वैदिक यज्ञकुंडाशी जोडून राखीगढी वैदिक संस्कृतीची निर्मिती होती असे दाखवण्याचा प्रयत्न करण्यात आपण किती कालविपर्यासही करत आहोत हे या विद्वानांनी लक्षात घेतले नाही. भाषाशास्त्रीय आधारावर ऋग्वेद आणि अवेस्त्याची रचना समांतरपणे झालेली असून दोघांचाही काळ इसपू १५०० पेक्षा जुना असू शकत नाही. जेव्हा वेदच अस्तित्वात आले नव्हते तेव्हा वैदिक यज्ञांचे विधी होत असत असा दावा करणे हा अस्मितावादी आणि वर्चस्वतावादी मंडळीला आनंदाच्या उकळ्या फोडू शकत असले तरी हा काही शास्त्रीय मार्ग नाही.

यातून अजून एक प्रकार घडला आहे. ऋग्वेदात ८.२५.२२ क्रमांकाची दानस्तुती ऋचा आहे. ती ऋचा अशी-

ऋज्रम् उक्षण्यायने रजतं हरयाणे ।
रथं युक्तम् असनाम सुषामणि ॥

या ऋचेचा अर्थ- उक्षण्यायन, हरयाण आणि सुषामन् या दात्यांनी एक घोडी, पांढरा घोडा आणि एक जुंपलेला रथ दानात दिलां. येथे हरयाण हे नाव एका व्यक्तीचे आहेत प्रदेशाची म्हणून आलेले नाही. सायनाचार्याने  आणि संस्कृत शब्दकोशानेही हाच अर्थ दिला आहे. असे असतानाही केंद्रीय पुरातत्व विभागाचे आणि राखीगढी येथील उत्खननाचे प्रमुख डॉ. अमरेंद्र नाथ यांनी याच ऋचेचा उपयोग करून  हरयाणाचे प्राचीन नाव हरयाण होते, म्हणजेच तेव्हापासून हरयाणा हे प्रदेशनाव प्रचलित आहे असे दाखवण्याचा प्रयत्न “EXCAVATIONS AT RAKHIGARHI [1997-98 to 1999-2000]”  (पान ९)  या प्रबंधात केला. केवळ नामसाधर्म्य हे प्राचीन भौगोलिक ओळख सिद्ध करण्यासाठी पुरेसे प्रमाण होऊ शकत नाही. त्यासाठी व्याकरणिक संदर्भ, पाठपरंपरा, समकालीन भूगोल आणि स्वतंत्र पुरातत्त्वीय पुरावे यांची सांगड आवश्यक असते. केवळ नामसाधर्म्यातून ऑस्ट्रेलियाचे नाव अस्त्रालय होते किंवा कॅस्पियन समुद्राचे नाव कश्यप समुद्र होते असं तर्क काढणे जेवढे हास्यास्पद आणि  अशास्त्रीय आहे तसाच प्रकार ऋग्वेदातील एका ऋचेचा पोकळ आधार घेऊन राखीगढी ही वैदिक प्रभावक्षेत्रात होती असे दाखवण्याचा प्रयत्न झाला.

थोडक्यात उत्खनननात मिळालेल्या पुराव्यांचा विपर्यास करण्याचे काम भारतीय पुरातत्वखाते करत आहे आणि भारतीय ज्ञानक्षेत्राची अक्षम्य हानी एका विचारसरणीला वाहून घेतलेले विद्वान करत आहेत याची दखल घेतली पाहिजे.

-संजय सोनवणी

(आज महाराष्ट्र टाईम्समध्ये प्रसिद्ध झालेला लेख)