Sunday, November 11, 2018

शनिवारवाडा १८१८: पेशवाई बुडाली त्याची गोष्ट

शनिवारवाडा १८१८:  पेशवाई बुडाली त्याची गोष्ट

१० नोव्हेंबर २०१८
वाचन वेळ : १४ मिनिटं


पेशवाई बुडाली ती १८१८ साली. त्याला यावर्षी बरोबर २०० वर्षं पूर्ण झाली. पण त्याची काहीच चर्चा झाली नाही. तसं पाहायला गेलं तर १८०२ पासूनच पेशवाई बुडायला सुरवात झाली होती. पुढच्या सोळा वर्षांत ती पार बुडाली. हा सोळा वर्षांचा प्रवास आजही महत्त्वाचा आहे.

पेशवाईचा अस्त १८१८ साली झालाअसं साधारणपणे आपण समजतो. या घटनेला यंदा दोनशे वर्ष पूर्ण झाली आहेत. पण पेशवाईचा अस्त म्हणजे कायहे नेमकं समजावून घेण्यासाठी पेशव्यांचा सार्वभौम राजकीय सत्ताधारी म्हणून अंमल नेमका कधीपासून संपलाहे पाहावं लागतं. पेशवाईचा अंतकाळ अत्यंत दुर्दैवी घटनांनी भरलेला आहे. 

दुसऱ्या बाजीरावाला पळपुटा बाजीराव’ अशी पदवी समाजानं कधीच बहाल करून टाकलीय. दुसऱ्या बाजीरावाचा वासनांध, मत्सरीखुनशी आणि तेवढाच भेकड स्वभाव इतिहासात नेहमीच चर्चेत राहिलाय. मराठेशाहीला उत्तुंग नेतृत्वाची गरज होतीनेमक्या त्याच काळात कचखाऊ,नेभळा आणि वासनांध पुरुष पेशवेपदी आल्यामुळं देशाचं कधीही भरून न निघणारं नुकसान झालं.

नारायणराव पेशवा यांच्या खुनाचा आरोप असलेल्या रघुनाथराव पेशव्यांचा आनंदीबाईपासून झालेला पुत्र म्हणजे दुसरा बाजीराव. सत्ताभिलाषी असलेले रघुनाथराव हे इंग्रजांना मिळाल्यानं पहिलं इंग्रज मराठा युद्ध झालं. दुसऱ्या बाजीरावाचा जन्म झालातो रघुनाथराव आणि आनंदीबाई नजरकैदेत असताना. वयाच्या एकोणिसाव्या वर्षापर्यंत तो नजरकैदेतच वाढला. त्यानंतर त्याची सुटका झाल्यानं तोपर्यंत त्याला कोणतंही औपचारिक शिक्षण मिळालं नाही. तसंच राज्यकारभाराचेही कोणते धडे मिळाले नाही. शिवाय जनतेत त्याची प्रतिमा नेहमीच एका खुन्याचा मुलगा अशी राहिली.

सवाई माधवराव निपुत्रिक. त्यांनी आत्महत्या केल्यानंतर पेशवाईची गादी कोणाकडे जाणार,असा संघर्ष निर्माण झाला. दौलतराव शिंदे आणि नाना फडणवीस यांच्या मदतीनं दुसऱ्या बाजीरावाला पेशवाईची वस्त्रं मिळाली. पण खरी सत्ता त्याच्या हाती नव्हतीच. तो दौलतराव शिंदेबाळोजी कुंजीर आणि सर्जेराव घाटगे यांच्या हातचं बाहुलं बनून राहिला. या साऱ्या वातावरणात त्याचा विषयांधलोभीमत्सरी आणि खुनशी स्वभाव उसळ्या घेत राहिला. त्याचं दर्शन शक्य तितकं त्यानं घडवलं.

त्याने त्याचे उपकारकर्ते नाना फडणवीस यांना कैदेत टाकलं. पेशव्यांचेच सरदार असलेल्या मल्हारराव होळकरांच्या बेसावध छावणीवर हल्ला करून त्यानं दौलतरावांच्या सैन्याच्या हातून मल्हाररावांचा खून घडवला. हेतू होतातो दौलतराव शिंद्यांच्या घशात होळकरी प्रदेश घालून द्रव्य मिळवण्याचा. या खुनी हल्ल्यातून यशवंतराव आणि विठोजी होळकर कसेबसे सुटले. पण त्यांनी पेशव्यांची सत्ता धुडकावून लावत दौलतराव शिंदेंशी युद्धाचा डाव मांडला. होळकरी प्रांत सोडवण्याचा प्रयत्न सुरू केला.

दुसऱ्या बाजीरावाला दौलतराव शिंदे यांचं वर्चस्व मनोमन मान्य होतंच असं नाही. पण सत्तेसाठी आपल्या विधवा सावत्र आयांशी युद्ध करू शकणारा दौलतराव आपल्याला जुमानेल,अशी शक्यता त्यालाही वाटत नव्हती. त्यामुळं १८०० पासूनच दुसऱ्या बाजीरावानं गुप्तपणे पुण्यातील इंग्रज वकीलाशी सलोख्याचं बोलणं चालू केलं. खरं म्हणजे सत्तेची सूत्रं त्याच्या हातून कधीच निसटलेली होती. तो केवळ नामधारी पेशवा होता. सत्तेची सूत्रं विखुरलेल्या अवस्थेत मराठशाही सरदारांच्या हाती गेली होती. त्यांच्यातही आपसी संघर्ष होतेच. दौलतरावांच्या आहारी गेलेल्या दुसऱ्या बाजीरावाला आपण आपल्याच बुडाला चुड लावत आहोत,याची कल्पना का आली नाहीकिंबहुना तो पाचपोच त्याच्यात नव्हताच.

यशवंतराव होळकरांनी ठेवलेल्या साध्या मागण्या ऐकण्याचंही औदार्य त्यानं दाखवलं नाही. त्याची परिणती अशी झाली कीयशवंतराव होळकरांनी शेवटी ६ जानेवारी १७९९ला राज्याभिषेक करून घेत सार्वभौमता घोषित केली. पेशवाईतील एक बुरुज अशा रीतीनं स्वतंत्र झाला. खुद्द नाना फडणवीस यांनी होळकर बंधूंना साकडं घातलं की बाजीरावाच्या नादानीनं रयतेची रया गेली आहे. दौलतरावांचे पेंढारी सर्वत्र रयतेचीच लूट करत आहेत. त्यामुळं तो बंदोबस्त करायला विठोजी होळकर पेशव्यांच्या प्रांतात उतरले. पण बाजीरावानं विठोजी होळकरांना कपटानं पकडून १६ एप्रिल १८०१ रोजी त्यांची शनिवारवाड्यासमोर हत्तीच्या पायी तुडवून क्रूर हत्या केली. त्याचीच परिणती पुढे हडपसरच्या युद्धात झाली.

२५ ऑक्टोबर १८०२ ला उत्तरेतून मराठ्यांचे प्रांत काबीज करत आलेल्या यशवंतराव होळकर आणि दौलतराव - दुसरा बाजीराव यांच्या फौजांमध्ये हडपसर इथं घनघोर युद्ध झालं. या युद्धात आपली हार होते आहेहे दुसऱ्या बाजीरावाच्या लक्षात येताच त्यानं पळ काढला. डोणजेमार्गे तो आधी रायगडावर आणि नंतर वसई इथं इंग्रजांच्या आश्रयाला निघून गेला. दुसऱ्या बाजीरावाला परत आणण्याचे प्रयत्न अयशस्वी झाल्यावर यशवंतरावांनी साताऱ्याहून दुसऱ्या बाजीरावाचा सावत्रभाऊ अमृतरावासाठी पेशवाईची वस्त्रं आणून दिलीपण अमृतरावाची ती वस्त्रं स्वीकारण्याची हिम्मत झाली नाही. पण तरीही कारभार मात्र अमृतरावाच्याच हाती गेला.

वसईला गेलेल्या दुसऱ्या बाजीरावानं इंग्रजांशी १९०२ ला मांडलिकीचा तह केला. त्या तहानुसार पेशव्यांची सार्वभौमता कागदोपत्रीही राहिली नाही. त्या तहातील अटी होत्या - सहा हजारांची इंग्रजी फौज दुसऱ्या बाजीरावाच्या तैनातीत राहीलइंग्रजांच्या सल्ल्याखेरीज तो कोणताही करारमदार करू शकणार नाहीसव्वीस लाखांपेक्षा अधिक उत्पन्न देणाऱ्या जिल्ह्यांवर इंग्रजांचा अधिकार चालेलकोणाशीही परस्पर युद्ध घोषित करण्याचा अधिकार त्याला राहणार नाही.

थोडक्यात दुसऱ्या बाजीरावानं या तहामुळं आपलं संपूर्ण स्वातंत्र्य गमावलं. त्याची सार्वभौमता गेली. तो केवळ इंग्रजांचा एक मांडलिक उरला. दरम्यान तो पुण्याला येत नाहीहे स्पष्ट झाल्यावर अमृतरावानं यशवंतराव होळकरांशी एक करार केला. या करारानुसार यशवंतरावांनी अमृतरावाला खालीलप्रमाणं मदत करायची होती.
१. रायगडावर कैदेत असलेल्या सवाई माधवरावांच्या पत्नीलायशोदाबाईंना मुक्त करून अमृतरावांचा मुलगा तिला दत्तक घ्यायला लावायचा आणि त्याच्यासाठी पेशवाईची वस्त्रे सातारकर छत्रपतींकडून देववायची.
२. या बालपेशव्याचा प्रतिनिधी म्हणून अमृतरावाने दौलतीचा कारभार पाहायचा.
३. अमृतरावाला यशवंतरावांनी पूर्ण संरक्षण द्यायचं आणि शिंद्यांचा बंदोबस्त करायचा.
या बदल्यात अमृरावानं यशवंतरावांना युद्धखर्च आणि हा वरकड खर्च यासाठी एक कोटी रुपये द्यायचे.

थोडक्यातआता दुसरा बाजीराव हा पेशवा नाही आणि स्वत: पेशवेपदाची वस्त्रंही स्वीकारायची मनोवस्था नाहीया स्थितीत असा मार्ग काढला गेला. दुसऱ्या बाजीरावाची सत्ता जातेययाचा कसलाही खेद पुण्यातून अथवा पेशव्यांचा अंमल असलेल्या प्रदेशातून उमटला नाही. कोणी विरोधही केला नाही. याचाच एक अर्थ असा कीदुसऱ्या बाजीरावाची सद्दी संपली आहेयाची जाणीव जनमानसाला झाली होती. ही स्थिती इंग्रजांच्या लक्षात येताच ते स्वत: दुसऱ्या बाजीरावाला घेऊन पुण्याला यायला निघाले.

हे समजताच अमृतरावानं पुण्यातून पळ काढला आणि जाता-जाता लुटालूट माजवत त्यानं ती लूट हत्तीउंट गाड्यांवर लादून नेलीती पाहता पुण्याचाच नव्हे तर नशिकपंचवटीराहुरी,चाकणवरही त्याने दरोडे टाकले. म्हणजे अमृतरावही काय लायकीचा माणूस होताहे सहज लक्षात येतं. प्रजेशी कोणालाच काही घेणं-देणं उरलेलं नव्हतं. खरंतर ही सुरवात शाहू महाराज गेल्यानंतर नानासाहेब पेशव्यांपासूनच झाली होती. नानासाहेब पेशव्यांनी खुद्द छत्रपतींचा जामदारखाना लुटला होता. रमणेब्राह्मण भोजनं यातच पेशवे स्वतःचा वेळ आणि पैसा घालवत. आपल्यावरील कर्ज निवारण्यासाठी ते पानिपत युद्धाच्या वेळेसही मोहिमा काढण्यासाठी नाना सरदारांच्या मागे लागत.

खऱ्या अर्थानं राज्यविस्तार हा पेशव्यांचा हेतच नव्हता. लोभीपणा आणि खुनशी हाव यांनी पेशव्यांचा कब्जा घेतला होता. दुसऱ्या बाजीरावानं त्यावर विकृत कळस चढवला. तो तर धनिकांना चक्क शनिवारवाड्यात बोलावून त्यांच्याकडून पैसे काढल्याखेरीज सुटका करत नसे. तासन्‌तास उभं करणंकोरड्यांचे फटके देणेत्यांच्या बायकांनाही न सोडणं असले राज्यकर्त्याला न शोभणारे असभ्य प्रकार करत असे. शिवाय त्याचे पेंढारी पेशव्याच्याच प्रांतात मनमुक्त लूट करत हे वेगळंच.

थोडक्यात प्रजेचा अनिवार छळ सुरू होता. व्यवसाय, शेतीकडे लक्ष द्यायला फुरसत नव्हती. त्यात पुण्यात अस्पृश्यांवर अमानवी बंधनं लादली गेली. म्हणजे त्यांनी मध्यान्हीच्या वेळेशिवाय शहरात यायचंच नाही. कारण काय तर त्यांची सावली कोणा ब्राह्मणावर पडली तर विटाळ होईल. शिवाय पाऊलखुणा पुसल्या जाव्यात म्हणून कमरेला झाडूतर थुंकायला गळ्यात मडकं असलंच पाहिजेअसा दंडक. सनातनी कट्टर वैदिकतेचं स्तोम वाढवण्याचं विकृत काम दुसऱ्या बाजीरावानं केलं.

त्याच्या कारकिर्दीत शनिवारवाडा नुसता कटकारस्थानांचं केंद्र बनला नव्हतातर त्याचं रुपांतर कुंटणखान्यात झालं होतं. त्याची विषयलालसा एवढी की सरदारांच्या बायकांनाही तो आपल्या शयनगृहात हरप्रयत्ने आणत असे. सर्जेराव घाटगे आणि बाळोबा कुंजीर त्यांना स्त्रिया मिळवून देण्याचं काम करत घाटग्यांबाबत तर जदुनाथ सरकार म्हणतात, ‘तो निव्वळ बायकांचा दलाल होता!’ यामुळं झालं असं की अनेक सरदार दुसऱ्या बाजीरावासाठी अधिकची लग्ने करत. त्या बायका त्याच्यासाठी राखून ठेवत. काही सरदारांनी पुणेच सोडलं. तर एका सरदाराच्या बाबतीत त्याच्याच बायकोला बाजीरावाकडे पाठवायचा प्रसंग उद्‌भवल्यावर त्यानं आत्महत्या केली.

म्हणजे प्रजेलाच लुटणंआपल्याच सरदारांच्या पत्नी विषय वासनेसाठी वापरणंते आपल्याच लोकांविरुद्ध कटकारस्थानं करणं, यामुळं पेशवाई आधीच लुळी-पांगळी झाली होती. त्याच्यामुळं यशवंतराव होळकरांनी त्याची साथ सोडून स्वतंत्र मार्ग पत्करला. तरीही त्याची खुनशी वृत्ती सुटली नाहीत्यामुळं हडपसरचं युद्ध होऊन यशवंतरावांहातीच पराभव स्वीकारत आपलं सार्वभौमत्व गहाण ठेवावं लागलं.

सार्वभौमता या अर्थानं पाहिलंतर पेशवाईचा अस्त ३१ डिसेंबर १८०२ रोजीच झालाअसं म्हणावं लागतं. १३ मे १८०३ ला इंग्रजांनी पुन्हा गादीवर बसवला गेलातो एक नामधारी पेशवा. अन्य सरदारांचं म्हणावं तर २३ सप्टेंबर १८०३ रोजी असई आणि नंतर आडगांव इथं वेलस्लीनं शिंदे आणि भोसलेंचा निर्णायक पराभव केला. या युद्धातील पराजयामुळं भोसलेंनी १७ डिसेंबर १८०३ ला देवगांव इथं तर शिंदेंनी ३० डिसेंबर १८०३ ला सुर्जी अंजनगांव इथं इंग्रजांशी तह केला. अशा रीतीनं मराठा राजमंडळ इंग्रजांच्या अंकित झालं. स्वत:चे अनेक प्रांत कायमचं गमवावं लागलं आणि संपूर्ण स्वातंत्र्य नष्ट झालं. पण या घटनेला पेशवाईचा अस्त’ म्हटलं जात नाहीते केवळ तांत्रिक कारणांनी.

कारण मांडलिक स्वरूपातही का होईनापेशवा आपल्या पदावर होता. दिल्लीचा बादशहाही अशाच तांत्रिक कारणांनी अजूनही दिल्लीचा शासक होता. खरा पण एकही आदेश तो इंग्रजांच्या सल्ल्याशिवाय काढू शकत नव्हता. भारतीय लोकांना नामधारी असली तरी एतद्देशियच केंद्रीय सत्ता लागतेहे त्यांना माहीत होते. किंबहुना तेही नाणी पाडताना एका बाजुला बादशाही छाप ठेवतच होते. पेशवेही त्याला अपवाद नव्हते. भारतात याला अपवाद होतेते फक्त यशवंतराव होळकर. त्यांनी स्वत:चीच दोन्ही बाजूला आपलीच मुद्रा असलेली स्वतंत्र नाणी पाडण्याचं धोरण सुरू केलं. याचा अर्थ भारतात वास्तव अर्थानं होळकर वगळता एकही सार्वभौम सत्ता उरली नव्हती आणि त्यांचा इंग्रजांशी विजयी संघर्ष सुरुच होता. पण भारतातील अन्य संस्थानं तोवर इंग्रजांचे मांडलिक बनून चुकली होती.

१८०२च्या मांडलिकत्वाच्या तहानंतर दुसरा अध्याय सुरू होतोतो म्हणजे मांडलिकानं मालकांपासून स्वातंत्र्य मिळवण्याच्या प्रयत्नांचा. वसईच्या अवमानकारक तहानं तसंही आता त्याला शांत बसावं लागत होतं. पण मत्सरी स्वभावामुळं त्यानं इंग्रजांच्याच मदतीनं पटवर्धन,रास्तेंसारख्या सरदारांचाही पाडाव करण्याचा व्यूह त्याने रचला. पण एल्फिस्टननं १८१२ साली पंढरपूरच्या तहान्वये पेशव्यांचा तो बेत हाणून पाडला. इतर काही करता येत नाही म्हणून त्याच्याच अखत्यारीत असलेल्या बाबींत त्यानं ढवळाढवळ सुरू केली.

छत्रपती प्रतापसिंहांना अपमानस्पद वागणूक देत राहाणंहे एक प्रकरण. छत्रपतींनाच कैदेत टाकण्याची मजल गाठणारा पेशवाअशी दु:ष्कीर्ती त्यानं प्राप्त केली. छत्रपतींच्या कागाळ्यांकडे आधी इंग्रजांनीही दुर्लक्षच केलं. त्या काळात स्वत: इंग्रजच आणि समस्त इंग्लंड अडचणीत असल्यानं त्यांना बंडाच्या डोकेदुख्या वाढवायच्या नव्हत्या. १८०५ पासूनच पेशवा त्र्यंबकजी डेंगळेच्या प्रभावाखाली येऊ लागला होता. त्यानं स्वत:हून किंवा बाजीरावाच्या सल्ल्यानं इंग्रजांविरुद्ध मांडलिक मराठा सरदारांच्या मदतीनं उठावाचा प्रयत्न सुरू केला. या सर्वांत एक घटना घडली ती म्हणजे बडोदा संस्थानच्या गायकवाडांच्या पंतप्रधानपदी असलेल्या गंगाधरशास्त्री यांच्या खुनाची घटना!

गायकवाड आणि इंग्रजांत त्या काळात सख्य होते. १८१५ मध्ये गायकवाडांनी इंग्रजांसंदर्भातील काही मुद्द्यांची चर्चा करायला गंगाधरशास्त्र्यांना पुण्याला पाठवलं. त्यांची पुण्यात हत्या झाली. त्र्यंबकराव डेंगळे यांनी कट करून त्यांची हत्या केलीअसा इंग्रजांनी आरोप केला. गंगाधरशास्त्री आणि त्रिंबकजी प्रकरणानंतर पेशवा-छत्रपती प्रकरणी निश्चित भूमिका घेणं भाग असल्याचं एल्फिन्स्टनला कळून चुकलं. त्यानं पेशव्यांच्या अपरोक्ष छत्रपतींकडे आतून संधान बांधायला सुरवात केली. त्याची अंतिम परिणती छत्रपती प्रतापसिंहांनी इंग्रजांचा आश्रय घेण्यात झाली.

नंतर पेंढाऱ्यांशी युद्धाच्या बहाण्यानं माल्कमच्या नेतृत्वाखाली इंग्रजांनी संभाव्य बंडखोरी करू शकतीलअशा सर्वच रजवाड्यांशी एक प्रकारे छुपे युद्ध पुकारलं. इकडं इंग्रजांनी गंगाधरशास्त्र्यांच्या खुन्यालाम्हणजे त्र्यंबकरावाला आपल्या हाती सोपवण्याची मागणी सुरू केली. बाजीरावासमोर पर्याय राहिला नाही. पण यामुळं पेशव्याची उरली सुरली इभ्रत मातीला मिळाली.

१८१७ च्या सुरुवातीला दुसऱ्या बाजीरावानं मैदानात उतरत इंग्रजांना आव्हान देण्याचा निर्णय घेतला. पण त्याच्यापाशी विशेष शक्ती उरलेली नव्हती. त्याच्या बरोबर बाळोबा कुंजीर होतेच. त्याने पेंढाऱ्यांच्या प्रमुखांशी संधान बांधायला सुरुवात केली. होळकरांचा जुना एकनिष्ठ अमीर खानालाही वळवण्याचा प्रयत्न झाला. सैन्य उभारायला आणि किल्ले दुरुस्त करायला सुरुवात झाली. पेशव्यांची ही अखेरची फडफड आहेहे लक्षात येताच एल्फिस्टननंही त्याचे डाव आखले. पण तोवर नागपूरकर भोसल्यांनीही मांडलिकत्वाचा तह करून टाकला होता.

१३ जून १८१७ ला इंग्रजांनी पेशव्याला इंग्रजविरोधी कोणत्याही कारवाईत सामील होणार नाहीअसा तहही करवून घेतला. त्याने त्याच्या अखत्यारीत असलेला कोकणही इंग्रजांच्या स्वाधीन केला. पाच नोव्हेंबर १८१७ ला शिंदेंनीही ग्वाल्हेर इथं इंग्रजांचं संपूर्ण सार्वभौमत्व मान्य करणारा तह केला. एका अर्थानं बाजीरावाची संपूर्ण कोंडी केली गेली. तरीही दुसऱ्या बाजीरावानं आपल्या इंग्रज तैनाती फौजेलाच फोडण्याचे प्रयत्न सुरू केले.

बापू गोखलेचं दडपण दुसऱ्या बाजीरावावर जास्त येऊ लागले ते युद्ध सुरू करण्यासाठी. गारपीरला तेव्हा इंग्रज सैन्य फारसं नव्हतं. प्रथम पुण्यातील इंग्रजी फौजेचा धुव्वा उडवून मग मुंबईकडून येणाऱ्या फौजेशी लढावंहा बापूचा सल्ला बाजीरावानं मानला नाही. पण २ नोव्हेंबर १८१७ रोजी एका इंग्रजावर गणेशखिंडीजवळ हल्ला झाल्यानं मात्र घटनांना वेग आला. याचा बदला इंग्रज घेतील ही भीती होती. आणि तसंच झालं. पाच नोव्हेंबरला युद्धाला तोंड फुटलं. खडकीत इंग्रजांपेक्षा अधिक सैन्य असलेल्या पेशव्याला तेवढ्यापुरता तरी निर्णायक विजय मिळवणं सोपं होतं. पण बाजीरावानं तिथंही मोडता घातला.

त्यानं दुसऱ्या दिवशी निर्णायक हल्ला करण्याचा बापूचा बेत हाणून पाडला. पुण्यातील इंग्रजी सैन्य उखडण्याचं काम होणं शक्य असतानाही त्यानं तसं होऊ दिलं नाही. यामागे दुसऱ्या बाजीरावाची स्वार्थी आणि चंचल प्रवृत्ती कारण होती. एकीकडे इंग्रजांशी केलेला मांडलिकत्वाचा तह आणि दुसरीकडे आपले सरदार या कात्रीत तो बहुदा सापडला असावा.

तोवर जनरल स्मिथ पुण्याला सैन्य येऊन पोहोचला होता. आता गाठ त्याच्याशी होती. १६ नोव्हेंबर १८१७ रोजी येरवडा इथं युद्धाला तोंड फुटलं. मराठी सैन्यानं जनरल स्मिथच्या पलटणांवर चढाई केली. गोखलेपुरंदरेरास्तेआपटेपटवर्धन मंडळींनी बऱ्यापैकी पराक्रम गाजवला. गोसाव्यांची फौजही प्राणपणानं लढली. दुसरा बाजीराव त्याच्या नेहमीच्या पद्धतीनं युद्धाचा अंत काय होणारहे लक्षात येताच सासवडकडे रवाना झाला. बाकीच्या सरदारांनीही तोच मार्ग पत्करला. पुणे स्मिथच्या निर्वेधपणे हाती पडलं. दुसऱ्याच दिवशीम्हणजे १७ नोव्हेंबर रोजी इंग्रजांनी शनिवारवाड्याचा ताबा घेतला आणि बाळाजीपंत नातूच्या हस्ते जरीपटका उतरवून इंग्रजी ध्वज फडकावला.

युनियन जॅक शनिवारवाड्यावर फडकला याचा अर्थ इतकाच की मांडलिक म्हणता येईलअशीही पेशवाई शिल्लक राहिली नाही. मांडलिकाचे मर्यादित का होईना जे अधिकार असतातते संपूर्णपणे संपुष्टात आले. म्हणजेच १८०२ ला सुरू झालेल्या अस्ताचा हा शेवट होता. पुढं बाजीरावाला पकडणं आणि त्याचं काय करायचं ते पुनर्वसन करणं हा केवळ उपचाराचा भाग होता. या घटनेनंतर पेशवाई राजकीयदृष्ट्या संपुष्टात आली हे मात्र खरे.

या घटनेनंतर जनरल स्मिथ आणि पेशव्याच्या पाठलागाचा खेळ सुरू झाला. दुसरा बाजीराव पळतोय आणि स्मिथ त्याचा पाठलाग करतोयअसा जवळपास दीड महिन्याचा हा पाठशिवणीचा खेळ चालला. या पळाच्या दरम्यान १ जानेवारी १८१८ रोजी भीमा कोरेगावला शिरुरवरून पुण्याला निघालेल्या एका इंग्रज तुकडीशी पेशव्याच्या सैन्याची अपघाती गाठ पडली आणि चकमकही झाली. पण चकमकीचाही अंत पाहायला न थांबता दुसरा बाजीराव छत्रपतींना घेऊन पुढं निघून गेला. बापु गोखले त्या सैन्याला थोपवत निर्णायक लढाई न करता अंधार पडू लागताच घाईनं बाजीरावाला मिळायला पुढं निघून गेला. कारण त्यांना भय होतंते पाठलागावर असलेल्या जनरल स्मिथच्या बलाढ्य फौजेचे. भीमा कोरेगांवला निर्णायक लढाई करून मग पुढं जावं, हा निर्णय घेणं आत्मघात ठरला असता.

११ फेब्रुवारीला इंग्रजांनी एक जाहीरनामा काढला आणि गंगाधरशास्त्र्यांच्या खुनाचं खापर त्र्यंबकजी डेंगळेंवर तर त्यामागे दुसऱ्या बाजीरावाचं डोकं असल्याचं जाहीर करत जनतेला अभय देण्यात आलं. ४ एप्रिलला इंग्रजांनी छत्रपतींच्या हस्तेच दुसऱ्या बाजीरावाला पेशवे पदावरून हटवल्याचा आदेश काढला. त्याची परिणती दुसऱ्या बाजीरावाला इंग्रजांच्या स्वाधीन होण्यात झाली. पुण्याकडे कधीही न फिरकण्याची अट घालत आठ लाखांच्या वार्षिक तनख्यावर बिठूरला रवाना केलं.

दुसऱ्या बाजीरावाच्या व्यक्तिगत दृष्टीने हा त्याचा व्यक्तिगत अंत होतापण १८०२ ला वसईच्या तहान्वये त्यानं इंग्रजांचं मांडलिकत्व मान्य केलं तेव्हाच पेशवाईचा राजकीय सत्ता म्हणून अंत झाला होता. त्यामागं सर्वस्वी त्याचा विषयलंपटखुनशीमदांध आणि कारस्थानी स्वभाव होता. त्याच्या या मानसिकतेची आणि अस्थिर मनाची कारणं भलेही त्याच्या बालपणात दडलेली असतील. पण जे काही त्याच्या कारकिर्दीत घडले तो एक कलंक आहेयात वाद असू शकत नाही.

अशा पेशवाईचा अंत झाल्यानं प्रजेला दु:ख होण्याचं काही कारणच नव्हतं. उलट इंग्रजी अंमलाचा प्रजेनं सहर्ष स्वीकार केला. एका लुटारू, प्रजाहितविरोधी वागणाऱ्या पेशव्याचं पतन झाल्यानं प्रजेनं आनंदोत्सव साजरा केला असल्यास त्यात नवल नाही. काहींनी या आनंदप्रीत्यर्थ यज्ञही केले म्हणतात. पेशव्यांच्या भीषण पारतंत्र्यात राहण्यापेक्षा इंग्रज परकीय असले तरी त्यांच्या शासनाखाली राहणंप्रजेला हितकारी आणि सुखद वाटलं.

दुसरा बाजीराव हा एरवी उज्ज्वलतेनंविजिगिषु वृत्तीनं झळकणाऱ्या मराठी इतिहासातील एक काळेकुट्ट पर्व निर्माण करणारा अधम सत्ताधारी ठरला. दुर्दैव हे की त्याच्या काळातील त्याच्या सरदारांनीही त्याच्या वर्तनास प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष साथ दिली. तो काळ कोणत्या मोहात सापडला होताहे समजत नाही.

शनिवारवाडा पहिल्या बाजीरावानं ज्या स्वप्नाळू हिकमतीनं उभारला होतातिला दुसऱ्या बाजीरावानं आपल्या नालायकीनं उद्ध्वस्त केलं. त्यामुळे शनिवारवाडा हे एक अभद्र आणि अमंगळ ठिकाण बनलं. त्यामुळंच आपला शासक कोणाच्या अंकित व्हावाआपला ध्वज जाऊन परकीय ध्वज यावायाचं प्रजेला कसलंही दु:ख झालं नाही. पहिल्या बाजीरावाने उभारलेल्या पेशवाईची अखेर दुसऱ्या बाजीरावानं केली ती अशी!
(Published on http://kolaj.in/published_article.php?v=journey-of-the-end-of-the-Peshwas-200-years-agoWY5856831&fbclid=IwAR2uwVHg67Wj3_NDAJS0BQs-Vjvl40aXrDpKhyXSEpJYq8p_qANH8AEtGtU )

Friday, November 9, 2018

शहरी नक्षलवादाला उत्तर...


Image result for urban maoism

उद्योगजगतात मी उतरायचे ठरवले तेंव्हा मी केवळ २८ वर्षाचा होतो. मी पुण्यात रहात असल्याने पुणे परिसर हीच खरे तर माझ्या नियोजित उद्योगासाठीचे निवड असायला हवी होती. पण तसे करणे मुळात माझ्या स्वभावात नव्हते. माझी पत्रकारिता आणि साहित्तिक पार्श्वभुमीच मला एक विलक्षण निर्णय घ्यायला भाग पाडत होती असे नाही तर त्यामागे एक व्यापक धोरण होते जे मला पुढे काश्मिर व लेहमध्येही कारखाने काढण्याची प्रेरणा ठरणार होते. १९९२-९२ च्या काळात काश्मिर जसा होरपळत होता तसाच माओवाद्यांच्या हिंसक कारवायांमुळे देशातील अरण्यमय व बव्हंशी आदिवासीच असलेला विशाल भुभागही हिंसेच्या आगडोंबानेही पेटलेला होता. मी एक छोटासा सामाजिक जाणीवा असलेला माणुस. असे का होत आहे याचा विचार केल्यावर मला एकमेव मार्ग दिसला. माओवाद्यांचा प्रभाव असलेल्या भागांत विकासच नाही आणि विकासच नसल्याने लोकांच्या हाताला काम नाही. ते अपसुक नक्षल्यांच्या प्रक्षोभक प्रचारतंत्रात अदकतात आणि बंदूक हेच आपल्या सर्व समस्यांचे उत्तर आहे असे त्यांना वाटू लागते. काश्मिर किंवा उत्तर-पुर्वेतील दहशतवादी तसेच फुटीरतावादी संघटनांत सहभागी होनारे तरुणही बव्हंशी बेरोजगार व स्थिर भविष्याबद्दल खात्री नसणारे असतात हेही लक्षात येत गेले. सरहद या संजय नहारांच्या संस्थेचा मी एक सहसंस्थापक. नहारांशी मी या कल्पनेची चर्चा केली. त्यांनाही ती आवडली. पण माझे अन्य मित्र आणि भागीदार माझ्यावर तुटून पडले कारण त्यांच्या दृष्टीने असा वेडपट निर्णय कोणा महामुर्खाने घेतला नसता.

निर्णय होता तो माओवाद ऐन भरात असलेल्या गडचिरोली जिल्ह्यात लोह-भुकटी बनवण्याचा अद्ययावत कारखाना सुरु करणे. पुण्यापासुन एक हजार किमी दूर असलेल्या आणि त्यात नक्षलवादाने होरपळत असलेल्या भागात कोण वेडा कारखाना सुरु करेल? पण मी योजना बनवलेली होती. तेथील काही स्थानिक लोक संचालक म्हणून बरोबर घेत हा कारखाना चालवता येईल असा विश्वास मी माझ्या सहका-यांना दिला. मी गडचिरोलीला काही मित्र बनवले...अर्थात फोनवरुन आणि एके दिवशी जायला निघालो. १९९२ साली पुणे ते नागपुर आणि तेथुन पुढे गडचिरोली हा प्रवास एक दिव्य होता. नागपुरपर्यंत अत्यंत वेळखाऊ प्रवास असला तरी त्या पुढील प्रवास मात्र दु:स्वप्नच म्हणावे लागेल असा होता. म्हणजे तेथुन पुढे, म्ह्णजे रात्री पुढचा एसटीने प्रवास हे तर झालेच पण प्रत्येक एसटीच्या दाराजवळच एक बंदुकधारी पोलिस आणि त्याच्या पहा-यात तो घनदाट अरण्यांतुन प्रदिर्घ प्रवास! नक्षलवाद्यांच्या हल्ल्याच्या पद्धती पेपरमध्ये वाचुन माहित असल्याने स्वत:लाच स्वत:ची कीव वाटावी असे चित्र!

मी तरीही हिंमत हरलो नाही. कारखाना सुरु केलाच. सुरुवातीला १८०० टन लोहभुकटी उत्पादन एवढी क्षमता असलेला कारखाना पुढील काही वर्षात सहा हजार टनांपर्यंत नेला. अजुनही एक्स्पांशन करायचे ठरवले. या काळात साडेतिनशे स्थानिकांना आमच्या कारखान्याने रोजगार पुरवला. ही झाली एक बाजु. नक्षलवाद्यांनी आम्हाला डायरेक्ट त्रास दिला नसला तरी त्यांनी अप्रत्यक्ष रित्या कारखाना बंद पाडण्यासाठी असंख्य उपद्व्याप केले. कामगार मिळवणे हे आमच्या व्यवस्थापकापुढे सतत आव्हान असायचे. एका स्थानिक साप्ताहिकात (ते नक्की नक्षलवाद्यांकडून वाचले जाते याची खात्री झाल्यावर एक लेख लिहिला व त्यात आदिवासींना जर रोजगार मिळाले नाहीत तर त्यांचा विकास होनार नाही त्यामुळे जे नक्षलवादी आदिवासींचे हित व्हायला हवे असे म्हणतात, त्यांनी उलट सहकार्य करायला हवे असे भावनिक आव्हान त्यातुन केले. त्याचा काहीएक परिणाम झाला नाही. उलट आम्हाला धमक्यांची दोन-तीन आंतरदेशीय पत्रे आली. पण कारखान्यातील अनेक तरुण नक्षल्यांच्या विरोधात बोलु लागले. हे एक यश होते.

नक्षलग्रस्त भागांत पोलिस काही कमी चुका करत नाहीत. मुळात तेथे पाठवलेले अधिकारी हे शिक्षेवर तरी असतात किंवा पहिले पोस्टिंग म्हणून तेथे आलेले असतात. आदिवासींना नक्षल्यांचा खब-या समजत त्यांच्यावर अन्याय तर होतातच पण पोलिसांचा खब-या म्हणून नक्षलवादी त्यांना छळतात. प्रसंगी ठार मारतात. अशा पद्धतीने निरपराध आदिवासी बिचारे दोन्ही बाजुंनी कात्रीत सापडलेले असतात. असेच एकदा (१९९६ किंवा ९७ साली) चंद्रपुर जिल्ह्यात एडका अत्राम या आदिवासीला नक्षल्यांचा खब-या म्हणून पकडले गेले व त्याला ठार मारले गेले. मी अस्वस्थ झालो. निरपराध आदिवासींचा हकनाक बळी जाणे कोनाला आवडेल? मी एडका अत्रामच्या कुटुंबियांना पाच हजार रुपयांची मदत केली. आता हे पोलिसांना आवडले नाही. त्याचा परिणाम पुढे गडचिरोली पोलिसांत माझ्याविरुद्ध एक गुन्हा दाखल होण्यात झाला. त्यातुन पोलिसांनीच मला मुक्त केले हे वेगळे. पण त्रास व्हायचा तो झालाच. पुढे निसर्गाच्या अवकृपेने नोव्हेंबर २००० मधील विक्रमे पावसाने गाढवी नदीला आलेल्या पुरात इटियाडोह धरणातुन अतिरिक्त पाणी सोडल्याने जो फुगावा आला त्यात माझ्या कारखाना तीन आठवडे पाण्यात बुडलेला राहिला. माझ्या स्वप्नाची इतिश्री झाली. आर्थिक दृष्ट्या मी रसातळाला जाऊन पोहोचलो. गडचिरोली पुन्हा अंधारयुगात फेकले गेले.

पण ते महत्वाचे नाही. कारखान्यामुळे लोकांना रोजगार मिळाला, गडचिरोलीची अर्थव्यवस्था काही प्रमाणात बदलली. आदिवासी तरुणांतही वैचारिक बदल व्हायला सुरुवात झाली. उद्योजकतेचे महत्व त्यांना समजले. पण दुर्दैव असे की माझ्यानंतर अजुनही एकही नवा कारखाना काढण्याचे धाडस कोणी केले नाही. आजही गडचिरोली जिल्ह्यातील पहिला आणि शेवटचा कारखाना माझाच. काश्मिर व लेहमध्येही मी त्याच वेळेस प्रयत्न करतच होतो, पण तेथील राजकारण आडवे आले आणि प्रस्ताव तसाच अधांतरी राहिला.

असो. ते महत्वाचे नाही. पण आदिवासी आजही विलक्षण पेचात सापडलेले आहेत. एकीकडे आपल्या सांस्कृतीक अस्मितेचा शोध घेतांना ते दिसताहेत तर दुसरीकडे प्रगती साधणारी नवी अर्थव्यवस्था की बंदुकीच्या जोरावर क्रांती घडवायची, नोकरशहा व भांडवलशहांना संपवायचे हा तिढा उलगडलेला नाही आणि ते त्यांच्या हातात राहिले आहे असेही दिसत नाही. एकीकडे धर्मवादी त्यांचा पाठपुरावा करतात तर दुसरीकडे नक्षलवादी. बरे विकासाला नाकारुन विकास कसा होईल याचे उत्तर ना नक्षलवाद्यांकडे आहे ना स्वयंसेवी संस्थांकडे आहे. यात ससेहोलपट होते आहे ती आदिवासींची. वैचारिक, सांस्कृतीक आणि राजकीय गोंधळ हे बव्हंशी आदिवासी भागांतील रहिवाशांचे प्राक्तन बनले आहे. वैचारिक स्वातंत्र्य देत विकास घडवणे हे अवघड नाही. विकासाच्या सर्व समाजांच्या कल्पना वेगवेगळ्या असतात. त्यांना स्थान देत कोनावरही विशिष्ट विचार मानण्याची जबरदस्ती होऊ नये. पण त्यांच्या विचारस्वातंत्र्यावर गदा आणतात ते नक्षलवादी आणि त्या भागांत काम करणारे धर्मवादी. कोनाचाही हेतु शुद्ध नाही आणि त्यामुळेच आदिवासींची जी प्रगती व्हायला हवी होती ती मुळातच झालेली नाही.

बरे, नक्षलवाद आता केवळ आदिवासी भागांपुरता मर्यादित राहिलाय काय? शेतकामगार, दलित आणि बेरोजगार तरुण हे नक्षलवाद्यांसाठीचे नवे लक्ष्य कधीच बनले आहे. वंचितांचे हित साधायचे आहे या वरकरणी मानवतावादी भावनेला माओवादाची फोडणी देत काही विद्वान हेतुपुरस्सर काम करत राहतात आणि माओवद्यांना रसद कशी मिळेल याची काळजी घेत राहतात. ही रसद शस्त्रांचीच असते असे नाही. सर्वात घातक रसद म्हणजे वैचारिक रसद. कारण विचारांनी प्रभावित झालेले तरुण केंव्हा शस्त्र हेच आपली स्थिती बदलवण्यासाठीचा क्रांतीमार्ग आहे या विचाराला बळी पडतील याचे भाकीत कोणी करु शकत नाहीत. पण जेंव्हा हे प्रयत्न पद्धतशीर असतात तेंव्हा मात्र एक अनिष्ट स्थिती निर्माण होते. 

"शहरी नक्षलवादी" ही टर्म आजकाल हेटाळनीची झाली आहे. या उपाधीला विरोध करण्यासाठी "मी शहरी नक्षलवादी आहे!" असे मुद्दाम म्हणण्याची मोहिमही नुकतीच सुरु झाली आहे. यात मोठे मोठे साहित्तिक विचारवंतही आहेत.  त्यांच्या वंचितांबद्दलच्या सद्भावनांना कोणी आव्हान देऊ शकत नाही. पण शहरी नक्षलवादी ही टर्म जन्माला येण्यामागे इतिहास आहे हे ते लक्षात घेत नाहीत व नकंळत ख-या नक्षलवादी विचारवंतांना सहानुभुती मिळवुन देत त्यांच्या सुटकेचा मार्ग मोकळा करुन देतात. दबाव निर्माण करतात. पण हे करत असतांना आपण कोणत्या भस्मासुराला जन्म देत आहोत हे त्यांच्या लक्षात येत नाही. नक्षलवादाबाबत त्यांची सहानुभुती वंचितांच्या उपेक्षेतुन निर्माण झाली आहे असे समजणे हा माझा भाबडेपणा आहे असा आरोप कदाचित होऊ शकेल, पण माणसातील कल्याणकारी भावनांवर मी विश्वास ठेवतो. याच भावनेतुन जीवावरचे धोके पत्करत मी गडचिरोलीत आठ वर्ष चक्क्क कारखानाही चालवला. नक्षल्यांच्या दृष्टीने मी वर्गशत्रु भांडवलदारच होतो. पण माझे शहरी लोक कमी द्वेष्टे नव्हते. किंबहुना कारखानदार/व्यावसायिक हे दोन्ही गटातील नक्षलवादी असोत की समाजवादी, शत्रुच असतात. या शत्रुत्वाची फळे खुद्द पुण्यात मी चाखली आहेत. आपल्या पेक्षा जास्त उड्डान भरणारा त्यांना सहन होत नाही. उलट त्याला ते आपल्या बरोबरीला खालच्या स्तरावर आणण्यासाठी जीवाचा आटापिटा करतात. अशाच लोकांतुन कडवे शहरी नक्षलवादी बनायची प्रक्रिया सुरु होते आणि ती हिंसक नक्षलवादाएवढीच विघातक असते! 

आणि हीच प्रक्रिया कामगार, शोषित, वंचितांना लावत त्यांना भंडवलदार होण्याची नव्हे तर भांडवलदारांना आपल्या वंचित स्तरावर आणण्याचा आटापिटा म्हणजे माओवाद, साम्यवाद आणि समाजवाद या विभिन्न नांवांनी ओळखली जाते. माओवाद हे या सर्वांचे टोक आहे हे ओघाने आलेच! माओवादी त्यांना सरळ ठार मारण्याच्या मागे लागतात. पोलिस, कंत्राटदार, धनाढ्य ते सामान्य नागरिक ज्या क्रौर्याने त्यांनी मारले आहेत ते नुसते ऐकुनच अंगावर शहारे येतील. आमच्याच कंपनीचा एक माजी संचालक कंत्राटदारही होता. रस्त्याचे काम सुरु असता त्याला नक्षलवाद्यांनी ठार मारले. त्याचे मस्तक छाटुन त्याच्या पोटावर ठेवले. दहशत बसवण्यासाठी इसिसचे आतंकवादी ज्या विकृत पद्धती वापरतात तशा पद्धती नक्षलवादी अनेक काळ वापरत आले आहेत. 

पण गंमत अशी आहे की हेच माओवादी (उग्र साम्यवादी) आपल्या तत्वज्ञानाच्या प्रचार प्रसारासाठी, पोलिस, सरकारी कर्मचारी ते सामान्य आदिवासींना विकृतपणे ठार मारण्यासाठी जी आधुनिक शस्त्रास्त्रे, विस्फोटके ते दळण-वळनाची साधने वापरतात ती कोणत्या आणि कोणाच्या भांडवलातुन खरेदी केली गेलेली असतात? यांना कोणत्याही, किमान का असेना, भांडवलाशिवाय किमान जगता तरी येईल काय? किंबहुना मार्क्सलाच भांडवलाची नीट व्याख्या करता आलेली नाही. आश्चर्य तर हे आहे की भांडवलशाहीच्या समर्थकांनाही भांडवलाची धड व्याख्या करता आलेली नाही. किंबहुना मार्क्सवाद या अडाणी भांडवलशाहीवादी अर्थशास्त्रज्ञांच्या अडाणीपणातुन निर्माण झाला आणि आजचे जग "ना अरत्र ना परत्र" या विलक्षण स्थितेत आले.

सत्य हे आहेच की या अडाणी भांडवलशाहीतुन वंचितांचे व्हावे तसे कल्याण झाले नाही. किंबहुना शोषणाच्याच जास्त सोयी लागल्या. नेहरुंनी म्हणून समाजवाद स्विकारला. पण तोही जास्तच विनाशक ठरला. मुठभरांच्या कल्याणासाठी समाजवाद असे त्याला स्वरुप आले. लोकशाहीचे त्यातुनच सरंजामदारी लोकशाहीत कसे रुपांतर झाले हे कोणाला समजलेच नाही. आज तर आपली लोकशाही अशा रसातळाला गेली आहे की कोट्यावधीचे निवडणूक भांडवल असल्याखेरीज लोक निवडणुक लढवण्याचे धाडसही करु शकत नाहीत. पण कम्युनिस्टांनाही निवडणुका लढवण्यासाठी भांडवल लागतेच. ते आर्थिकच असते असे नाही. प्रस्थापित विचारांविरुद्धचे विस्फोटक विचार हे भांडवलही अनेकांना पुरते. किंबहुना भांडवल म्हणजे नेमके काय याची व्याख्या भारतीय परिप्रेक्षात केल्याचे आढळनार नाही. आर्थिक भांडवल हेच भांडवल असे मानले गेल्याने टाटा-बिर्लांनाही वरकरणी का होईना शोषित-वंचितांसाठी काहीतरी केल्याचा देखावा निर्माण करावा लागतो. अनेक धनाढ्य लोक फौंडेशन्स काढत समाजकार्य करतात. मी त्यांच्या मानवतावादी भावनेला आक्षेप घेत नाही. शोषित वंचितांसाठी असलेल्या योजनांनाही आक्षेप घेत नाही. 

मग आक्षेप कशाला आहे? 

मुळात थोडके अपवाद वगळता प्रत्येक व्यक्तीकडे उपजत एक भांडवल असते. मग ते मुर्त स्वरुपातील कौशल्याचे असेल किंवा अमूर्त संकल्पनांचे असेल. त्याला वाव देनारी समाज व अर्थव्यवस्था निर्माण करण्याचे आव्हान मात्र कोणी घेत नाही. मुळात भांडवलाची आमची व्याख्याच चुकीची आहे. पैसा हे मुर्त भांडवल नाही कारण त्याची किंमत कधीही वर-खाली होऊ शकते. पैसा अथवा त्याआधारित स्थावर-जंगम मालमत्तेचे मुल्यांकण याचेच मुल्य अस्थिर असल्याने त्या भांडवलाला प्रमुख स्थान देता येत नाही. फार फार तर त्याला दुय्यम स्थान देता येते. आम्ही सृजनात्मक शक्ती अथवा कल्पनांना मुख्य भांडवल मानतच नाही हा आमच्या अर्थसिद्धांतांचा दोष आहे, मग ते भांडवलशाहीवादी असोत की मार्क्सवादी. 

भांडवलशाहीवादी विचारकांकडेही विध्वंसवादी आहेत आणि तसेच माओवाद्यांकडेही आहेत. दोन्ही गटांकडचे अतिरेकवादी नको असतील तर सर्वात आधी भांडवल म्हणजे नेमके काय याची व्याख्या नीटपणे केली पाहिजे!

आणि ते आपण अद्याप केली असल्याचे चित्र नाही. धर्मवाद्यांची अक्कल येथपर्यंत पोहोचायची शक्यता नाही. हा असा तिढा आहे की कथित श्रीमंतांनाही तात्कालिक आनंद अभिमान सोडता श्रीमंती म्हणजे काय हे नीट समजत नाही. साधनसामुग्री म्हणजे सरकारे चलनातील पैसा असतो काय? सोने किंवा ज्यांना बहुमुल्य धातु म्हणून ओळखले जाते ते म्हणजे भांडवल असेल तर त्याचीही किंमत नेमके कोंण ठरवते व त्यावर व्यक्तीचा स्वत:चा अंकुश काय? भांडवलाबाबतच्या व्याख्या परावलंबी असल्याने त्या व्यवस्थेतील गर्हणीय दोष समाजात पसरतात व त्यात्युन शोषण वंचितता जन्माला येते. भारतीय समाजवादी व्यवस्थेत मुळात सरकारच नागरिकांचे व अर्थव्यवस्थेचे नियमन करत असल्याने व्यक्ती स्वातंत्र्याचा संकोच झालेला आहे व त्याचीच परिणती कुडमुड्या भांडवलशाही मिर्माण होत मोजक्यांचे हित हा या अर्थव्यवस्थेचा गाभा आहे. प्रत्येक व्यक्तेला स्वातंत्र्य देत अर्थोत्पादक बनवत त्याला त्याच्या भांडवलाचा वापर करण्यास मुक्तद्वार दिले तर कदाचित वंचिततेचे प्रमाण नगण्य होऊन जाईल. पण वंचितांनाही सरकारी योजनांच्याच मेहरबानीवर ठेवत मानसिक विकलांग बनवणारी आपली व्यवस्था पुन्हा मग बाबुशाहीच्या भ्रष्टाचाराला जन्म देते, ते श्रीमंत होत राहतात आणि वंचित होता तेथेच राहतो. 

माओवादाचे उघड अथवा छुपे समर्थक जसे आपल्या नैराश्यातुन जन्माला येतात तसेच भांडवलशहीचे समर्थक आपापल्या तत्पुरत्या यशातुन वा आपले भले होईल या आशेतुन निर्माण होतात. पण या सर्वातुन अर्थव्यवस्थेचा जो महत्वाचा गाभा म्हणजे संपत्तीचे निर्माण हा दूर होऊन जातो आणि संपत्तीचे केंद्रीकरण या नव्या सरंजामदारांकडे होत जाते आणि त्यातुन मात्र संपत्तीचे निर्माण न होता संपत्तीचे मुल्यच घटत जाते. नैसर्गिक साधनसंपत्तीची अशीच धुळधान आपल्याकडे होत आली आहे. याचेच परिणती बेरोजगारी वाढण्यात झाली आहे व हे हाताला काम नसणारे बेरोजगार जर बंदुकीचे तत्वज्ञान स्विकारत तिकडे झुकत असतील तर या सभ्य म्हणवणा-या समाजाने विचार करायला हवा. दारिद्र्यातील समाज स्वरक्षणासाठी आपापल्या जातींना शरण जात जातींचीच ढाल कसा बनवतो हे आपण आजकालच्या सामाजिक संघर्षात सरळ पाहु शकतो. माओवाद्यांना ही अवस्था बळ देते. अनेक विच्घारवंतही समस्येच्या मुळाशी न जाता त्यांना वैचारिक रसद पुरवु लागतात. काही तर छुपेपणे का होईना माओवाद्यांचे हस्तक बनत त्यंचे तत्वज्ञ म्हनून मिरवु लागतात. अलीकडेच अटक झालेले शहरी नक्षली तसेच नसतील असे नाही. पण ते न्यायालय ठरवेल. पण त्यांना आधीच सहानुभुती देणे कितपत योग्य आहे? पकडले न गेलेले अनेक असतील.

पण अशा अटका झाल्याने अथवा अरण्यातील नक्षल्यांवर धडक कारवाया केल्याने हा प्रश्न आटोक्यात आणता आला तरी संपवता येणार नाही हे लक्षात घेतले पाहिजे. माओवादी तत्वज्ञानावरच प्रहार करत असतांना समांतर सर्वसमावेशक व खुलेपणा देणारे अर्थव्यवस्थेचे प्रारुपही प्रचारित करत रहावे लागेल, अवलंबावेही लागेल. त्यासाठी भांडवलाची व्याख्याही बदलावी लागेल. कौशल्य, संकल्पना, प्राविण्य या अमुर्त बाबींनाही बीजभांडवल गृहित धरत त्यांना अधिकचे साधनसंपत्ती ते आर्थिक भांडवल सहजगत्या, कसल्याही भ्रष्टाचाराशिवाय सहज उपलब्ध व्हायला तर हवेच पण कोणत्य्याही सरकारी बंधनांच्या दुष्चक्रात न अडकवता त्याला व्यवसाय स्वातंत्र्य देत आपण फक्त नियमन करावे हे तत्व पाळले पाहिजे. सरकार हे नियमनासाठी असते, नियंत्रणांसाठी नाही. हा महत्वाचा गाभा आपल्या सामाजिक विचारांतुन सुटला आहे. त्यावर आता तरी व्यापक चर्चा करावी लागेल.

माओवाद हा मानवशत्रु तर आहेच पण त्यांचे युद्ध भारताच्या सार्वभौमतेशी असल्याने ते काही वाट चुकलेले बंडखोर नसुन सरळ सरळ देशशत्रु आहेत. त्यांच्याबद्दल सहानुभुती ठेवणे मुर्खपणा आहे. या भांडलशत्रुंचे भांडवल तस्करी, खंडण्या आणि जंगलांतील शस्त्रास्त्रांचे कारखाने आहेत. यांना भांदवलशाहीच्या विरोधात बोलण्याचा कसलाही अधिकार नाही. किंबहुना त्यांच्या स्वप्नातील क्रांती झालीच तर पुढे काय याची कसलीही वास्तवदर्शी योजना त्यांच्याकडे नाही. आदिवासींना ओलीस धरत भारताचा सार्वभौम सत्तेशी युध करत तिला खिळखिळे करत चीनला सहाय्य करणे हा त्यांचा हेतु आहे हे उघड आहे. खुद्द चीनने माओवाद कधीच अडगळीत फेकुन दिला पण येथील सुशिक्श्ढित तरुण आणि विचारवंत मात्र त्या विनाशकारी विचाराला चिकटुन बसावेत हे दुर्दैव आहे. 

पण त्यांचा केवळ विरोध करुन चालनार नाही तर वंचित घटकांचे सर्वकश उत्थान होईल अशा अर्थव्यवस्थेचे स्वतंत्रतावादी प्रारुप आपल्याला पुढे न्वेत रहावे लागेल. अन्यथा नैराश्याच्या गाळात अडकलेले तरुण नकळत माओवादाचे समर्थक बनतील. मी माझ्या परीने गडचिरोलीला प्रयत्न केला. तेंव्हा सामाजिक मानसिकता फारच मागास होती. आता ती बदलली असेल व नव्या जोमाने साहसे करत आपापल्या परीने वंचितांना कौशल्ये देत्य अमाप रोजगाराच्या संधी निर्माण होईल यासाठी नवी पिढी सामोरी येईल अशी आशा आहे. 

किंबहुना माओवाद असो की दहशतवाद...दोहोंना उत्तर एकच आहे व ते म्हणजे अर्थव्यवस्थेचे सर्वांना सदस्य बनवुन घेता येईल असे अर्थतत्वज्ञान अंमलात आणने. अन्यथा निघृण हिंसाचार होतच राहर्तील आणि तो आटोक्यात आणत बसायला सरकारला लाखो कोटी रुपये दरवर्षी खर्च करतच रहावे लागेल. या अनुत्पादक खर्चाने अर्थव्यवस्था सुधारत नसते आणि प्रश्नही सुटत नसतात हे आम्हाला लक्षात घ्यावे लागेल!

- संजय सोनवणी 

(Published n Jalgaon Tarun Bharat)

Tuesday, November 6, 2018

एक तरी काश्मिरी जोडावा...


Image may contain: sky, tree, outdoor and nature


Image may contain: 2 people, people sitting



 काश्मिरला जीवनात एकदातरी जावे व तेथील अद्भूत सौंदर्याचा अनुभव घ्यावा असे स्वप्न देशातीलच नव्हे तर जगातील बव्हंशी लोक जपतात. पण काश्मिरमधील कधी शांतता तर कधी उद्रेकी अशी बेभरवशी परिस्थिती अनेकांना या स्वप्नापासुन दुर ठेवते. काश्मिरबाबत येणा-या बहुतेक बातम्या या दहशतवादाच्या, हिंसेच्या असल्याने ज्यांना तेथील वास्तव स्थिती माहित नाही त्यांच्या मनात संपुर्ण खोरेच हिंसेच्या तांडवाखाली आहे की काय असा समज निर्माण करते, त्यामुळे ते मग काश्मिरपासुन दुर राहणेच पसंत करतात. मधला काही शांततेचा काळ गेल्यानंतर गेल्या चार वर्षांत काश्मिरमध्ये जाणारा पर्यटकांचा ओघ आटत गेला आहे. काश्मिरची ७०% अर्थव्यवस्था पर्यटनावरच अवलंबुन असल्याने तेथील अर्थजीवन पुरते ढासळले आहे व ते फुटीरतावाद्यांच्या पथ्यावर पडते आहे. यात होरपळला जातो आहे तो सामान्य काश्मिरी नागरिक.

जम्मु-काश्मिर सरकारच्या पर्यटन विभागाने काश्मिरचे स्थिती निवडक लोकांनी स्वत:च्या डोळ्यांनी पहावी व काश्मिरबाबत जे समज निर्माण झालेत ते दुर व्हावेत या प्रयत्नांचा भाग म्हणून नुकताच पानगळ महोत्सव आयोजित केला होता. मी तब्बल सोळा वर्षांनंतर या निमित्ताने पुन्हा काश्मिरला गेलो. श्रीनगर, पेहलगाम ते गुलमर्गलाही भेट देता आली. मधल्या काळात तेथे काय काय बदल झाले हेही स्पष्टपणे टिपता आले व तुलनाही करता आली. आम्ही गेलो त्या दिवशीच श्रीनगरमध्ये बंदचा सामना करावा लागला. हा बंद विशेषत: दक्षीण काश्मिरमध्ये कडकडित तर अन्य भागांत तुरळकपणे पार पडला. काही भागांत दगडफेकीच्याही बातम्या आल्या. हा बंद दुस-या दिवशीही चालुच होता. कधी हुरियत तर कधी संयुक्त विरोध समिती हे बंद घोषित करत राहते. त्याचा परिणाम सामान्य व्यापारही ठप्प होण्यात होतो आणि अर्थजीवन अजुनच विस्कळीत होते हे सहज लक्षात येण्यासारखे होते. एवढे प्रचंड आर्थिक नुकसान होत असतांनाही लोक बंद पाळतात म्हणजे ते दहशतीखालीच असणार हेही उघड आहे. यात खरेच फुटीरतावादी किती असा प्रश्न आला तर त्याचे उत्तर अवघड होऊन जाईल.

या बंदच्या दरम्यान काही भागांत दगडफेकीचे प्रकार घडल्याचे कानावर येत असले तरी आम्हाला असा प्रकार प्रत्यक्ष दिसला नाही. प्रवासात गांवो-गांवी काश्मिरी पायघोळ पेहरण घातलेले लोक बंद दुकानांच्या आसपास अथवा चौकांत निवांत उभे दिसत होते. कोणाच्या गाडीवर दगडफेक करंण्याचा त्यांचा विचार दिसला नाही. अनंतनागसारख्या संवेदनशिल भागात लष्कराची उपस्थिती लक्षणीय होती. त्याउलट स्थिती गुलमर्गला जातांना होती. बंद असला तरी अनेक दुकाने अर्धी शटर्स उघडी ठेवुन चालुच होती तर लष्कर जवळपास अदृष्य होते. पर्यटकांना येथे कोठेही त्रास दिला जात नाही याचा प्रत्यय सर्वच घेत होते आणि त्यात तथ्यही आहे. पर्यटकांवर तेथील अर्थव्यवस्था अवलंबुन असल्याने का होईना पर्यटकांची सुरक्षा काश्मिरींच्या दृष्टीने महत्वाची असणे स्वाभाविक आहे. पण काश्मिरबाबत ज्या बातम्या सातत्याने येत असतात त्यात नकारात्मकताच अधिक असल्याने पर्यटक घाबरुन तेथे जाण्याचे टाळतात. खरे तर याचे काही कारण नाही. भारतात कोठेही पर्यटन जेवढे सुरक्षित आहे तेवढेच येथेही आहे.

या चार दिवसांच्या काळात सामान्य घोडा-खेचरवाल्यांपासुन ते उच्च अधिका-यांशी, अगदी काश्मिरी पंडितांशीही अनौपचारिक चर्चा केली. मुख्य प्रश्न हाच होता की काश्मिरी माणसाला अखेर हवे काय आहे? सोळा वर्षांपुर्वी मला जे जाणवले होते व ज्यासाठी मी सरहदचे संस्थापक संजय नहार यांच्या सहाय्याने अयशस्वी का होईना प्रयत्न केला होता त्याच बाबी पुन्हा ठळक होत गेल्या. बेरोजगारी ही काश्मिरची भयानक समस्या आहे. तेथील हस्तोद्योग नष्ट होण्याच्या मार्गावर असल्याने या उद्योगातील भुमीहीन व तुलनेने कमी शिकलेले बेरोजगार तरुण या दगडफेकी कारवायांमध्ये अधिक असलेले दिसतात. शेती व फळबागांच्या मालकांच्या उत्पन्नात घट होत गेली आहे. किंबहुना काश्मिरची प्रादेशिक अर्थव्यवस्था समजाऊन घेत त्यावर उपाय शोधण्याचे विशेष प्रयत्न झालेले नाहीत. काश्मिरमध्ये पर्यावरण व तेथील नैसर्गिक साधनसामग्रीपुरक उद्योग काढले गेले नाहीत. काश्मिरी जनतेला कोणत्याही वैचारिक, सांस्कृतीक व आर्थिक चळवळींपासुन दुर ठेवले जात सारे काही राजकारणकेंद्रित बनवण्यात आले.

 फार कशाला, काश्मिरचा इतिहास किमान पाच हजार वर्षांचा असुनही, आणि आठव्या शतकातील कर्कोटक घराण्याच्या ललितादित्य मुक्तापीड या महान सम्राटाने अरबी स्वा-यांना थोपवत इराण, तुर्कस्थान, तिबेट ते मध्य भारतापर्यंत पसरलेले विशाल साम्राज्य स्थापन केले असुनही त्या काश्मिरी सहिष्णू परंपरेचे समग्र चित्र काश्मिरी अथवा अन्य विद्वानांना उभे करता आले नाही.  येथील मुस्लिमांचीही परंपरा आहे  ती सुफी. या सुफी विचारधारेपासुन आपण का आणि कसे नकळत दुर निघुन गेलो याचेही आकलन व विश्लेशन केले जात नाही. काश्मिरमध्ये आज संस्कुती व इतिहासाबद्दल आकलन नव्हे तर केवळ सोयिस्कररपणे करुन घेतलेले समज आहेत. आणि असे समज वर्तमान असा का आहे हे समजुन घेण्यास मदत करत नाहीत. थोडक्यात काश्मिरी समाज हा विचार बंदिस्त झाला आहे आणि त्याला त्यातुन बाहेर काढण्यासाठी जे प्रयत्न देशी विद्वान व विचारवंतांनी करायला हवे होते ते केले नाहीत. अपवाद संजय नहारांचा. गेली २३-२४ वर्ष ते सातत्याने काश्मिर व उर्वरीत देश यात हार्दिक अनुबंध निर्माण करण्यासाठी प्रयत्न करत आले आहेत. मध्यंतरी त्यांच्याही हत्येचा प्रयत्न करण्यात आला होता हे मराठी माणसं लवकर विसरुन गेली ही बाब वेगळी.
काश्मिरी राजकारण त्याच्या पद्धतीने चालत राहील. केंद्रातील सरकारे बदलतील तशी धोरनेही बदलत राहतील. पण लष्कराची उपस्थिती आणि अस्फा कायद्याचा वापर जी अविश्वासाची परिस्थिती निर्माण करत आहे त्यावर अत्यंत गांभिर्याने व तत्काळ मार्ग मात्र काढावाच लागेल. को्णत्याही धर्माचे असले तरी भौगोलिक स्थितीमुळे इतरांपासुन तुटलेल्या लोकांची मानसिकताही स्वकेंद्रीत बनते. पुर्वोत्तर राज्यांतही स्थिती फारशी वेगळी नाही. त्यांच्याशी भावनिक नाळ जुळवणे, समजुतदार नागरिकाच्या भुमिकेत जात स्नेहबंध कसे वाढतील व हे तुटलेपण किमान तरी क्से होईल यासाठी अन्य भागांतील नागरिकांनीही व्यक्तीगत पातळीवरही प्रयत्न करत राहणे गरजेचे आहे. किंबहुना फुटीरतावाद्यांना तेच उत्तर आहे व त्यातच काश्मिरचे पुरातन वैभव परत मिळवत काश्मिरी जीवन समृद्ध करण्याचा मार्ग लपलेला आहे.

पर्यटकांनी चिंता करावी, काश्मिरला टाळावे असे काहीही नाही. कोठेही जातांना जेवढी खबरदारी घ्यावी लागते तेवढी अवश्य घ्यावी. काश्मिरी माणूस अत्यंत साधा व अगत्यशिल कसा आहे याचा अनुभव तेथे जाऊन आलेले तुम्हाला सांगतीलच. कोणत्याही विखारी अपप्रचारांना बळी पदण्याचे कारण नाही. काश्मिरचे अलौकीक सौंदर्य पाहिलेच पाहिजे...आणि तेथील शक्यतो एका तरी माणसाशी स्नेहबंध जुळवता आले पाहिजेत. स्वत:साठी निसर्गाचा आनंद लुटत असतांनाच काश्मिरची कोंडी फोडण्यात आपण एवढा तरी हातभार नक्कीच पावु शकतो!

 -संजय सोनवणी 


(Published in Daily Lokmat)

Sunday, November 4, 2018

काश्मीर : सर्वांगीण अनास्थेचा बळी


Image result for kashmir martanda



सातव्या शतकापासून ते जवळपास बाराव्या शतकापर्यंत संपुर्ण भारताचेच नव्हे तर तिबेटचेही धार्मिक, वैचारिक, साहित्यिक आणि अगदी राजकीयही नेतृत्व करणारा काश्मिर आज असा का आहे हा गंभीर प्रश्न असून त्याची मानसशास्त्रीय कारणे शोधत त्यावर उपाय काढले नाहीत तर अन्य सारे राजकीय व शस्त्रबळावर केले जाणारे प्रयत्न अयशस्वी ठरतील. काश्मिरी माणसाची आजची अवस्था ही संभ्रमांच्या जाळ्यात अडकलेल्या माशासारखी झाली आहे. तरुण अस्तित्वाच्या शोधात आहेत खरे पण त्यांना बुजुर्गांकडून दाखवले जाणारे मार्ग तो शोध चुकीच्या वळणावर आणुन ठेवतात व त्यातुन कोणत्या ना कोणत्या प्रकारचा असंतोषच बाहेर पडतो. शांतताप्रिय असलेल्या काश्मिरींचीही संभ्रमावस्था त्यांनाही कोणतीही नवोन्मेषाची वैचारिक चळवळ उभी करु देत नाही. शांततामय प्रागतीक जीवनासाठी आवश्यक विचारच जन्माला येत नसल्याने काश्मिरची समस्या अधिकच गहन झाली आहे. पाकिस्तान, काश्मिरमधले फुटीरतावादी किंवा स्वातंत्र्यवादी या सर्वांनी निर्माण केलेली हिंसाचाराची समस्या मुळात काश्मिरी सामाजिक मनातच शोधायला हवी हा विचारच आपण जर केला नाही तर या समस्येच्या मुळाशीही जाता येणार नाही.    

काश्मिरच्या इतिहासात सांस्कृतीक आणि राजकीय चढउतार खुप आलेत. असे असले तरी तत्वज्ञानाच्या व साहित्याच्या क्षेत्रात हा प्रदेश नवोन्मेषकारी प्रतिभांनी प्रदिर्घकाळ चैतन्याने सळसळत होता. कर्कोटक घराण्यातील सम्राट ललितादित्याने खो-याच्या बाहेर पडून तिबेट, इराण, तुर्कस्थान तर जिंकलेच पण सिंध, पंजाब, मध्यदेश (महाराष्ट्रापर्यंतचा भुभाग) एवढा विशाल प्रांत आपल्या अंमलाखाली आणला. शासनव्यवस्थेचे नवे तत्वज्ञान निर्माण केले. ललितादित्याच्या साम्राज्याच्या विशालतेची तुलना फक्त सम्राट अशोकाशी होऊ शकते. ग्रीको-रोमन स्थापत्यकारांपासुन गांधार व तिबेटमधील शिल्पकारांनाही आपल्या राज्यात उदार आश्रय दिला. त्यानेच मध्यदेशातुन (महाराष्ट्र तेंव्हा मध्यदेशातच मोडत होता) अत्रिगुप्त या विद्वानाला त्यानेच काश्मिरला आणले. हा अत्रिगुप्त म्हणजे संपुर्ण भारतावर धर्म-तत्वज्ञानाच्या क्षेत्रात अक्षरश: एकाधिकारशाही गाजवणा-या अभिनवगुप्ताचा पुर्वज. शैव तंत्र सिद्धांतांना त्याने अपरंपार शास्त्रीय रुप तर दिलेच पण व्याकरण ते नाट्य या विषयांवरही आपली छाप सोडली. अफगाणिस्तान व तिबेटमध्ये बौद्ध धर्म गेला तो काश्मिरमधुन आणि या बुद्धीझमवर शैव तंत्रांची अपरंपार छाया आहे. काश्मिरमधुनच शेकडो ग्रंथ तिबेटियन भाषेत अनुवादित केले गेले व तिकडे जात कश्मिरी बौद्धांनी तिबेटला बौद्धमय केले. भारतातील असंख्य विद्वान शैव सिद्धांत समजावुन घ्यायला काश्मिरमध्ये जात. थोडक्यात काश्मिर हा वैचारिकतेचे एक चैतन्यमय उर्जाकेंद्र म्हणून प्रदिर्घकाळ देशाला मार्गदर्शक राहिले.

मोगल शासनकाळापासुन हा प्रदेश पुन्हा एकदा देशापासुन वैचारिक व भावनिक दृष्ट्या तुटत गेला. मुळात हिमालयाच्या पर्वतराजीने वेढलेल्या या भागातील माणसाची मानसिकताही पहाडी भागांतील माणसांप्रमाणेच साधी-सरळ, निष्कपट पण तेवढीच लढाऊ व स्वातंत्र्यप्रिय. राजकीय उठावांचा इतिहास कश्मिरला नवा नाही. असे असले तरी येथील मुस्लिम सुफी तत्वज्ञानाकडेच्घ आकर्षित झालेले होते. उर्वरीत भारतातील लोकांनी काश्मिरशी नंतर फारसे संबंध वाढवायचा प्रयत्न केला नाही. राजकीय उद्दिष्ट्ये वगळता वैचारिक चळवळींशी त्यांना जोडून घेण्याचा प्रयत्न झाला नाही. मराठ्यांनी उत्तरेत पार पातशाहीवर नियंत्रण आणले पण त्यांचीही पावले काश्मिरकडे वळाली नाहीत. काश्मिरचे वैचारिक क्रांतीचे तेज मलूल होत गेले आणि आता ते पार विझले आहे की काय असे म्हणायची वेळ आली आहे. काश्मिरी माणुस हा फक्त उथळ आणि सवंग पण भडक राजकीय विचारव्युहांचा गुलाम झाल्याचे चित्र आहे आणि त्याला काश्मिरी लोकांची चूक जेवढी जबाबदार आहे त्यापेक्षा अधिक तथाकथित राष्ट्रभक्तांचे एकतर्फी विखारी प्रचारही जबाबदार आहेत. आज तेथे, मग ते पंडित असोत की मुस्लिम, त्यांचे इतिहास व संस्कृतीचे आकलन सापेक्ष व तथ्य नव्हे तर केवळ समजांवर आधारित आहे आणि त्यात प्रत्येकजण आपले समज हाच इतिहास मानतो. त्यामुळे इतिहासापासुन शिकण्यासारखे काश्मिरकडे प्रचंड काही असतांनाही आता गैरसमजाने भरलेला इतिहासच एक रोडा बनला आहे की काय अशी शंका येते.

काश्मिरची सर्वात मोठी व मुलभुत समस्या म्हनजे तेथील सातत्याने अस्थिर व आता गडगडत असलेली अर्थव्यवस्था. ललितादित्यासारख्या असंख्य काश्मिरी राजा/सम्राटांनी व्यापार व उत्पादनावर लक्ष केंद्रीत करत तेथील अर्थव्यवस्था सबळ ठेवली होती. नंतरच्या काळात ती क्रमशा: ढासळत सामान्य बनली. आता तर ती परावलंबी झाली आहे. केंद्राच्या मदतीखेरीज त्यांचा अर्थसंकल्प पुरा होऊ शकत नाही. पर्यटन हा तेथील सामान्यतया ७०% अर्थव्यवस्था सांभाळतो. गेल्या चार वर्षात पर्यटन खालावत जात आता जवळपास केवळ २०% वर आले आहे. हस्तकला उद्योग हा काश्मिरची शान, पण त्यात परंपरा जपत असतांनाच आधुनिकता आणण्याचे कसलेही प्रयत्न झाले नाहीत त्यामुळे ते बेरोजगार झाले आणि आता काश्मिरीच्या नांवाखाली पंजाबी यंत्रमागावर बनलेल्या शाली/गालिचे विकले जातात. या उद्योगातील लोक बव्हंशी भुमीहीन असल्याने त्यांच्या परवडीला पारावर राहिलेला नाही. फळबागा हे एक तेथील अर्थव्यवस्थेतील महत्वाचे साधन. पण साठवणुकीच्या अपु-या सोयी, प्रक्रिया उद्योगांचा अभाव आणि बाजारपेठेत अस्थिर परिस्थिर्तीने झपाट्याने गमावत चाललेले स्थान यामुळे तीही तेवढी किफायतशिर राहिली नाही. त्यामुळे काश्मिरमध्ये बेरोजगारीचा विस्फोट झाला आहे. बेरोजगारांना शाश्वत व भविष्याबाबत हमी देईल अशा रोजगाराचीच सोय नसेल वा तसे वातावरणही नसेल तर युवक काय करणार?  आणि अर्थस्थितीच सामाजिक स्थिती ठरवत असते हा जगभर कधीही आणि कोठेही लागु पडणारा सिद्धांत आहे याचे विस्मरण आमच्या व्यवस्थेला झालेले आहे.

म्हणुन आज काश्मिर वैचारिक चळवळींपासुन दूर हटला असेल तर त्याला जबाबदार आहे काश्मिरमध्ये असलेला प्रादेशिक अर्थतज्ञांचा पुरता अभाव. आपल्या प्रदेशातील नैसर्गिक संसाधनांचा कुशलतेने कसा उपयोग करता येईल व प्रगती साधता येईल यावर जे अर्थ-चिंतन व शासकीय धोरण हवे ते नाही. तेथे सामाजिक-आर्थिक-शैक्षणिक चळवळीच ख-या अर्थाने अस्तित्वात नाहीत. त्या निर्माण व्हाव्यात म्हणून कोणी प्रयत्नही करत नाहीत.

पण एक बाब लक्षात घेतली पाहिजे ती ही की आर्थिक कोंडी फुटल्याखेरीज काश्मिरबाबतच्या शांततेसाठीच्या अन्य कोणत्याही योजना यशस्वी होणार नाहीत. त्याच वेळीस काश्मिरशी जे पुरातन ज्ञान, विचार आणि सामाजिक बंध होते ते पुन्हा एकदा नव्याने जुळवल्याखेरीजही आपण "एकदेशीय" ही भावना निर्माण करु शकत नाही. भारतातुन एक "सरहद" संस्थेचे जिद्दी, धाडशी आणि भावनाशिल संस्थापक संजय नहार यांनी गेल्या २६-२७ वर्षांपासुन एकदेशियतेची आणि सहवेदनेची जी भावना काश्मिरी नागरिकांत निर्माण करण्याचे अलौकीक कार्य केले आहे ते वगळले तर पेटत्या आगीत तेल ओतत बसलेले विचारवंत आणि नेते याशिवाय देशात दुसरे कोणी दिसत नाही. का? असे बनावे किंवा अशा जोडु पाहण-या मनस्वी तरुणांच्या मागे उभे रहावे व आपापली वेगवेगळ्या क्षेत्रातील प्रतिभा काश्मिरी भावंडांसाठी वापरावी असे सकारात्मक प्रयत्न का होत नाहीत? काश्मिरला पुन्हा एकदा त्यांच्याच ज्ञान-विज्ञान प्रतिभेचे उर्जाकेंद्र बनवण्यासाठी काय करता येईल याची जास्त चर्चा व चिंतन का होत नाही? राजकीय प्रश्नांमागे अनेकदा सांस्कृतीक, सामाजिक मनोवैज्ञानिक आणि आर्थिक प्रश्न कार्यरत असतात. जर ते सोडवण्यासाठीच आमची काही योजना नसेल तर सर्जिकल स्ट्राईक काय, तेथला लष्करी अंमल काय आणि काश्मिरसाठी वाढीव आर्थिक मदती काय...वाळुत पाणी ओतणे जेवढे निरर्थक तेवढेच हे असले लोकप्रिय-घोषणाबाज-दयाबुद्धीमय प्रयत्नही वांझ होऊन जातील.

सरकार सध्या जे करायचे ते करत राहील...पण प्रजाच जेंव्हा स्ववैचारिक प्रगल्भतेने जागृत होईल तेंव्हा आम्हाला नेमके काय हवे आणि सरकारने काय नेमके करायचे हे जनताच आग्रहाने सांगु शकेल. त्यातुनच परिवर्तनाचे व्यापक शक्यता निर्माण होईल. काश्मिर किमान सहाशे वर्ष भारताचे ज्ञानकेंद्र राहिले तसेच ते आधुनिक काळात पुन्हा एकदा सळसळत्या चैतन्यमय प्रगल्भ वैचारिकतेचे केंद्र कसे बनेल हे प्रयत्न करणे व त्यासाठी तेथील विचारकांना खडबडवुन जागे करणे मात्र आपल्या हातात आहे.

(आज दिव्य मराठीत प्रसिद्ध)


Thursday, November 1, 2018

शिवाजी महाराजांची हेरव्यवस्था!


Image result for surat spy system of shivaji


छत्रपती शिवाजी महाराज अत्यंत मुत्सद्दी होते. चारी बाजु शत्रुने वेढल्या असतांना त्यांनी आपल्या अलौकीक बुद्धीचातुर्याने व पराक्रमाने मावळ्यांच्या मदतीने जो संगर मांडला आणि स्वराज्य उभारुन अभिषिक्त छत्रपती बनले त्या कर्तुत्वाला जगात तोड नाही. त्यांच्या पराक्रमाच्या कथा आम्हाला मोहत असल्या तरी त्यामागे काय मुत्सद्दी आणि धोरणी कल्पक शास्ता लपला होता हे आपल्याला त्यांच्या हेरयंत्रनेवरुनच लक्षात येते. शत्रुपक्षाची खडानखडा माहिती ठेवणे, युद्धभुमीची आगावुच भौगोलिक माहिती घेणे, ज्या स्थानांवर हल्ला करायचा आहे किंवा लुट करायची आहे तेथीलही भौगोलिक आणि सामरिक माहिती घेंणे आणि त्यावरच आधारित आपले चढाईचे किंवा योग्य वेळेची वाट पाहत शर्त्रुला गाफील ठेवणे यात महाराज अत्यंत कुशल होते. त्यामुलेच जीवावरच्या संकटांतुनही ते पार पडू शकले. अफजलखान येतोय तो आपल्याला ठार मारण्यासाठीच ही आगावु कल्पना आल्यानेच त्यांनी आपली पुर्ण रणनीतीच बदलली आणि खानाला आपल्या गडावरच यायचे निमंत्रण दिले. रणभुमी ते ठरवत ते माहितीच्या आधारावर.

खरे म्हणजे माहितीचे महत्व उमगलेली मध्ययुगातील एकमेव व्यक्ती म्हणजे शिवाजी महाराज. तत्पुर्वी गौतमीपुत्र सातकर्णीने हेरांचाच वापर करत महाराष्ट्राची शक नृपती नहपानाच्या तावडीतुन महाराष्ट्राची मुक्तता केली होती. त्यानंतर तब्बल दीड हजार वर्षांनी त्या हेरनीतीचा अत्यंत कुशलतेने यशस्वी वापर केला तो असेल तर तो शिवाजी महाराजांनी.

हेरखाते प्रसिद्धीसाठी काम करत नाही. कोणी कशी माहिती काढली आणि महाराजांपर्यंत कशी पोहोचवली हे कोणी लिहुन ठेवण्याची त्यामुळे शक्यताही नाही. आणि तसे तुरळक उल्लेख सोडले तर आपल्याकडेही त्याबाबत लिहिले गेलेले नाही. आजही जगभरातील गुप्तहेरांच्या कारवाया प्रचंड गुप्ततेच्या पडद्याआड चालु असतात. आपल्याला मर्यादित साधनांच्या सहाय्याने स्वराज्य निर्मिती करायची असेल, देशी-विदेशी विरोधकांसमोर आव्हान निर्माण करायचे असेल तर आपल्याला प्रबळ हेरखाते असने अत्यावश्यक आहे हे शिवाजी महाराजांनी ओळखले. शत्रुच्या गोटातली अचुक असल्याखेरीज कोणाला, कधी आणि कसे गाठायचे, कधी शांत बसायचे याचे निर्णय घेणे तुलनेने सओपे गेले ते त्यांनी उभारलेल्या हेरखात्यामुळे. 

शिवाजी महाराजांच्या हेरखात्याच्या प्रमुखाचे नांव बहिर्जी नाईक होते एवढी माहिती सोडली तर खुद्द बहिर्जी कोण होते या माहितीत मतमतांतरे आहेत. काहींच्या मते शिवाजी महाराजांशी भेट होण्यापुर्वी ते एक दरोडेखोर होते व एका चकमकीत बहिर्जीने दाखवलेल्या चातुर्यामुळे महाराजांनी त्याला आपल्याकडे वळवले, तर काही म्हणतात की ते मुळचे बहुरुपी होते. नक्कल करणे व वेश बदलविण्यात पांरगत असलेल्या बहिर्जी नाईक यांची भेट झाली ते शिवाजी महाराज एका मोहिमेवर असतांना. शिमग्याच्या सोंगांच्या वेळी बहिर्जीने आपल्या कलांची कमाल दाखवली. त्यांचे कौशल्य पाहून छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी त्याला गुप्तहेर खात्यात सामील केले. मग पुढे त्याच्या कामगिरीमुळे बहिर्जी सरदार पदापर्यंत जाऊन पोहोचला. ही महाराजांची गुणग्राहकता होती. बहिर्जीनेही आपल्या सर्व जबाबदा-या इमानदारीने पार पाडल्या. बहिर्जी महाराजांच्या स्वराज्य निर्मितीच्या कार्यात कधी दाखल झाला हेही इतिहासाला माहित नाही. पण बहिर्जीशी भेट होण्यापुर्वीच, अगदी सुरुवातीच्या काळापासुन त्यांच्याकडे प्राथमिक का होईना हेरव्यवस्था होती असे म्हणायला वाव आहे. 

बहिर्जीचा जन्म अहमदनगर जिल्ह्यात झाला असे मानले जाते. इतिहासाने त्यांच्या जन्मतारखेची तर सोडा मृत्युदिनाचीही नोंद ठेवलेली नाही. हेरांच्या आयुष्यातील हा एक अपरिहार्य भाग असला तरी महाराजांच्या उपलब्ध इतिहासावरुन त्यांच्या मोहिमांत हेरांची अतुलनीय मदत झाली असल्याचे खात्री पडते. बहिर्जीच्या हाताखाली सुमारे दोन-अडीच हजार हेर होते असे मानले जाते. काही हेर कायम स्वरुपी काम करीत तर काही मोहिमेच्या स्वरुपानुसार तात्पुरत्या स्वरुपात वापरले जात. कायम स्वरुपी हेर दिल्ली ते विजापुर, तंजावरपर्यंत पसरलेले होते. एवढेच नव्हे तर आपल्याच गोटातुन कोणी फितुरी करु नये म्हणुन त्यांच्यावरही लक्ष ठेवण्याची गरज असे. ही गरज बहिर्जीने कुशलतेने भागवली. त्यासाठी महिलांचाही वापर केला गेला. विरोधी सत्तांच्या दरबारात महाराजांनी ठेवलेले वकीलही तेथील हेरांकडुन आगावु माहिती घेत असल्याने त्यांच्यावरही नामुष्कीची वेळ त्यामुळेच आली नाही.  

या हेरांना अर्थात प्रशिक्षण गरजेचेच असणार. त्यासाठी बहिर्जीने नेमकी कोणती यंत्रणा उभी केली होती याबद्दलही इतिहास मुक आहे. संशय न येवु देता,  जीव धोक्यात घालून माहिती काढणे, सांकेतीक भाषेत ती पुढे पाठवणे आणि प्रसंगी शत्रुच्या गोटातही घातपात करने अशी कामे हेराला करावी लागत. त्यासाठी प्रशिक्षणाची गरज होतीच त्यामुळे तशी व्यवस्था असने स्वाभाविक म्हणावे लागेल. तात्पुरत्या हेरांत त्या त्या भागातील भटके मेंढपाळ, भिकारी, जोतिषी, नंदीवाले, वडार, रामोशी अशा समाजांतील लोकांचाही उपयोग करुन घेतलेला दिसतो.

हेरांकडून आधीच आलेल्या माहितीमुळे महाराजांना विजय मिळाला याची नोंद असलेला एक अत्यंत महत्वाचा प्रसंग आहे. १६६० साली शाइस्तेखानाने शिवाजी महाराजांविरुद्ध मोहिम उघडली होती. त्याने पुण्यातच मुक्काम ठोकलेला होता. १६६१ मध्ये त्याने आपला मोर्चा कल्याणकडे वळवला. कर्तलबखानाच्या नेतृत्वाखाली जंगी फौज निघाली. खरे तर कर्तलबखान बोरघाटाच्या मार्गाने कोकणात उतरनार होता. पण त्याने ऐन वेळीस आपला बेत बदलला आणि उंबरखिंडीमार्गे जायचे ठरवले. बहिर्जीच्या हेरांनी ही माहिती तातडीने शिवाजी महाराजांपर्यंत पोहचवताच शिवाजी महाराजांनी अत्यंत वेगवान हालचाल केली. उंबरखिंडीत पुढुन आणि पिछाडीवरुन खानाला चेपले. सर्व मार्गांची नाकेबंदी केल्याने त्याला पळायलाही जागा उरली नाही. प्यायला पाणीही मिळणार नाही असा तगडा बंदोबस्त महाराजांनी केल्यामुळे त्याचे सैन्य हतबल झाले. कर्तलबखाना पुढेही जाता येईना आणि मागेही फिरता येईना. शेवटी त्याने हताश होऊन महाराजांसमोर शरणागती पत्करली. महाराजांने त्याच्याकडुन खण्डनी वसुल तर केलीच पण छावनीतील सर्व संपत्ती ताब्यात घेतली. कर्तलबखानाला कोकणात न उतरण्याची तंबी देवून नामुष्की झालेल्या कर्तलबखानाला परत फिरु दिले. रक्ताचा एक थेंब न सांडता महाराजांनी हा विजय मिळवला. महितीच्या आधारे शत्रुला चेपण्याची अभिनव रणनीती त्यांनी वापरली. 

अर्थात त्यांच्याजवळ वेळीच शत्रुने आपला मार्ग बदलला आहे ही माहिती मिळाली म्हणूनच असे घडू शकले. बहिर्जीचे हेर शत्रुच्या गोटातही बारगीर, शिलेदार किंवा अगदी कोणत्याही हरकाम्यासारख्या सामान्य पदावर काम मिळवत आणि डोळे व कान उघडे ठेवत कामाची माहिती बहिर्जीकडे पाठवत. ही माहिती ट्रांस्फर करण्यासाठी त्या काळात बहिर्जीने कोणत्या क्लुप्त्या वापरल्या असतील याची कल्पना केली तरी थक्क व्हायला होते. कर्तलबखान मार्ग बदलतो आहे हे त्यांना समजता तेवढ्याच वेगाने ती माहिती महाराजांपर्यंत पोचवली गेली. शिवाजी महाराज निष्णात रणधुरंधर असे की त्यांनीही मिळलेल्या माहितीच्या आधारावर आपली अभिनव रणनीती ठरवली. विजय आणि संपत्तीचे संपादन केले. स्वराज्यावरील धोका टाळला. या विजयाचे श्रेय इतिहासकार बहिर्जीच्या हेरांनाही देतात हे महत्वाचे आहे. 

कोणतीही मोहिम काढण्याआधी महाराज बहिर्जी नाइकाला तिची कल्पना देत. बहिर्जी लागलीच कामाला लागे. त्याचे हेर ज्याही भागात मोहिम निघणार असे तेथली सर्व माहिती गोळा करायच्या मागे लागत. शत्रुचे बळ, त्याची मर्मस्थळे, त्याच्या संभाव्य हालचाली इत्यादिंची माहिती घेत. त्या माहितीवर आधारीत महाराज आपले धोरण ठरवत, डावपेच आखत. त्यामुलेच महाराजांच्या बव्हंशी मोहिमा सफल झालेल्या आपल्याला दिसतात.

अगदी आग्रा भेटीच्या आधीच त्यांनी हेरांना कामाला लावले असणार. कारण महाराज आपल्या पुत्रासह प्रथमच एवढ्या दूर आणि बलाढ्य शत्रुच्या गोटात जाणार होते. जयसिंगाकडून त्यांनी सुरक्षेचे वचन घेतले असले तरी राजकारणात शब्द नेहमीच पाळले जात नाहीत याची महाराजांना जाणीव होती. त्यामुळे त्यांनी आपलीही पर्यायी व्यवस्था ठेवणे स्वाभाविक होते. तेथे जी नजरकैद झाली हा एक प्रकारे मोगलांच्या वचनभंगाचाच प्रकार होता. प्रसंग बाका होता. पण शिवाजी महाराजांचे विश्वासु सेवक जसे सुटकेसाठी कामाला आले तसेच त्यांनी आधीच आग-यात पेरुन ठेवलेले हेरही. खुद्द बहिर्जी नईकही कोनत्या ना कोणत्या वेशात तेथे हजर असणारच. कारण इतिहासात कोडे बनुन राहिलेली आग-यावरुन सुटका तेवढी सोपी नव्हती. बरे नुसती सुटका पुरेशी नव्हती तर शत्रुमुलुखातुन वाट काढत सुरक्षितपणे राजधानीला पोहोचायचे होते. आपण निसटलो हे कळताच बादशहा किती चवताळेल व आपल्या शोधासाठी आकाश पाताळ एक करेल याची त्यांना कल्पना होती. आजही शिवाजी महाराज पेटा-यांत बसुन निसटले की अन्य कोणती कल्पना वापरली याबाबत इतिहासकार वाद घालत असतात. खुद्द औरंगजेबालाही हा प्रकार कसा झाला याची कल्पना आली नाही. फौलादखान तर बादशहाला म्हणाला, जादूटोण्याच्या जोरावर शिवाजी पळून गेला! म्हणजेच ही योजनाच किती गुप्तता पाळत आखली गेली असेल याची आपण कल्पना करु शकतो. महाराजांचे अमर्याद कल्पनाशक्ती, साहस आणि आपल्या हेरखात्यावरील अढळ विश्वास या जोरावर महाराजांनी नुसती सुटका करुन घेतली नाही तर ते सुरक्षितपणे राजगडावर पोहोचले देखील!

सुरतेची लुट हेही महाराजांच्या जीवनातील एक रोमहर्षक पर्व. परमुलखात जावुन नुसती अंदाजाने धाड घातली असती तर महाराजांच्य हाती फारसे द्रव्य लागले नसते तसेच त्या ठिकाणी बंदोबस्त कसा आहे हे माहित नसता गेले असते तर कदाचित स्वपक्षाचेच हानी झाली असती. पण तसे झाले नाही. महाराजांनी हेरांकरवी आधीच सुरतेतील धनाढ्यांची यादी बनवून घेतली होती तसेच तेथील मोगल, इंग्रज आणि पोर्तुगीजांचे नेमके बळ किती याचीही वित्तंबातमी काढलेली होती. त्यामुलेच वेगवान धाड टाकत मोजक्या हवेल्यांना खणत्या लावत सुरत लुटली गेली. औरंगजेबाचे नाक कापले गेले. सुरतची मोहीम महाराजांच्या इतर मोहिमांपेक्षा वेगळी अशासाठी ठरते की महाराजांच्या तोपर्यंतच्या कारकिर्दीतील परमुलखात काढलेली ही पहिलीच मोहीम होती. आधीच्या सर्व प्रसंगात शत्रू स्वराज्यात आला होता. त्यामुळे मोहिमेची व्यवस्थित आखणी होणे आणि राजगडापासून सुमारे १५० कोस दूर असलेल्या सुरतेची संपूर्ण माहिती मिळणे अत्यावश्यक होते. सुरत हे मोगलांचे एक मोठे व्यापारी ठाणे होते त्यामुळे बाहेरून कुमक मिळण्याआधी मोहीम पूर्ण करणे आवश्यक होते. म्हणूनच या लुटीची योजना ३-४ महिने आधीपासून सुरू होती. या योजनेचा एक भाग म्हणून स्वत: बहिर्जी नाईक सुरतेत दाखल झाले असे दिसते. सुरतेची लूट चालू असताना जॉर्ज ओक्झेंडन हा इंग्रज वखारवाला आपली वखार वाचवण्यासाठी शिवाजी महाराजांची विनवणी करावयास गेला. तेव्हा महाराजांच्या बाजूला उभा असलेला इसम आणि आपल्या वखारीसमोरच्या भिकार्‍यात त्याला साम्य आढळले. तो दस्तुरखुद्द बहिर्जी नाईक असावा असा संशय इंग्रजांचा होता. पण एवढेच. एरवी बहिर्जीला कधी शत्रुपक्षाने ओळखल्याचा निर्देश मिळत नाही. शिवाय सर्वत्र स्वत: बहिर्जी नाईक जात नसे तर तो आपल्या हस्तकांकरवी माहिती गोळा करण्यात दंग असे व उपयुक्त माहिती महाराजांपर्यंत पोचवत असे. 

पन्हाळ्यावरुनची सुटका असो की अफजलखानाला आपल्याच मैदानात आणण्याचे कार्य शिवाजी महाराजांनी केले ते केवळ त्यांच्याजवळच हेरांकरवी आलेल्या अचुक माहितीमुळे. शत्रुची मर्मस्थाने माहित नाहीत तो राजा म्हणून यशस्वी होत नाही. शिवाजी महाराजांना तर स्वराज्याची निर्मिती करायची होती. आपण त्यांचे मुख्य शत्रु आदिलशहा ते औंरंगजेबाकडे नजर टाकली तर आपल्या लक्षात येते की त्यांचा भर मुख्यत्वे फितुरी करण्यावर होता. चोख हेरव्यवस्था राबवणे त्यांना कधी जमले नाही. अगदी इंग्रज, फ्रेंच, पोर्तुगीजांचीही हीच अवस्था होती. त्यामुळे शिवाजी महाराजांच्या योजना आगावु समजण्याची शक्यता नव्हती. किंबहुना महाराजांना हे यश नेमके कशामुळे मिलते आहे हे त्यांना समजले नाही.

दिलेरखान प्रकरणी तर शिवाजी महाराजांनी मोठा धोका पत्करुन सर्वात मोठी महत्वाकांक्षी योजना आखली होती. दस्तुरखुद्द संभाजी महाराजांना त्यांनीच दिलेरखानाला मिलायला सांगुन बादशाहीत फुट पाडण्याचे व दिल्ली हस्तगत करण्याची ती योजना. संभाजी महाराज दिलेरखानाच्या गोटात असले तरी शिवाजी महाराजांची माणसे त्यांना भेटत असत याचे उल्लेख आपल्याच इतिहासात आहेत. ही माणसे कोण होती? इतिहासाने त्यांची नांवे दिली नसली तरी नेहमीच अनामिक असणारे ते हेरच असनार हे उघड होते. संभाजी महाराजांच्य बेताचा सुगावा लागल्यानंतर संभाजी महाराजांना अटक करुन आग्र्याला पाठवण्याचा त्याने हुकुम देताच संभाजी महाराज निसटले. जवळच मराठ्यांची तुकडी त्यांना सुरक्षित पन्हाळ्यापर्यंत घेऊन जायला हजर होती. बाप-लेकात खराच कलह असता तर असे घडले नसते. हेरखात्याची तत्परता, शिवनिष्ठा आपल्याला इतिहासात कोडे बनून राहिलेल्या या प्रकरणात दिसते. आजही अनेक इतिहासकार संभाजी महाराजांनीच पित्यावर रागावुन शत्रुशी हातमिलवणी केली असे म्हणत असतात. 

खरे तर आपल्या राजाला हव्या त्या वावड्या उठवुन देत कार्यभाग साधणे हेरखात्याचे कामच असते. आजही हेर हेही काम करत असतात. शिवाजी महाराज व शंभुराजांत सोयराबाईंमुळे बेबनाव झाला आहे आणि संभाजी शत्रुपक्षाला जावुन मिळेल अशा वावड्या उठवल्या गेल्या. अगदी त्यांच्या दरबारातील मंत्र्यांचाही या वावड्यांवर विश्वास बसला. शिवाजी महाराज व शंभुराजांना तेच हवे होते. शत्रुच्या डोळ्यात धुळ फेकली गेली. शंभुराजे सहजपणे दिलेरखानाच्या गोटात गेले. शंभुराजांना पातशाहीत "फितवा" माजवायचा आहे हा संशय आला तो दुर बसलेल्या औरंगजेबाला. पण त्याला रहस्य समजलेय ही माहिती मिळताच शंभुराजांना सुरक्षितपणे बाहेरही काढले गेले. राज्यवाटप वगैरे निव्वळ हूल होती. हा सारा घटनाक्रम सरळ दिसत असतांना शंभुराजांची अकारण बदनामी करण्यात इतिहासकारांनी धन्यता मानली. 

पण हे प्रकरण हेरखाते आणि स्वत: शिवाजी महाराज व शंभुराजांच्या एका अत्यंत धाडसी व महत्वाकांक्षी कुटयोजनेचा भाग असु शकेल याची साधी शंकाही आपल्य इतिहासकारांना आली नाही. खरे तर रायगड जागाच होता...नाटककारांनाच झोप आली होती असे या प्रकरणी म्हणावे लागते.

छत्रपती शिवाजी महाराजांबद्दल कितीक अंगांनी लिहायचे राहिलेले आहे. उदाहणार्थ त्यांचे अर्थशास्त्र. ते भविष्यात लिहिले जावे अशी अपेक्षा आहे. येथे लक्षात घ्यायची महत्वाची बाब अशी की हेरखात्याचा एवढा कुशलतेने वापर भारतातील कोणत्याही राजाला करुन घेता आला नाही. महाराजांची प्रतिभाशाली बुद्धीमत्ता याला कारण होतीच पण त्याहीपेक्षा महत्वाची होते ती रयतेबद्दलची सहृदय, कनवाळु भावना. त्यामुळे एका विराट कार्यात सर्वांनी जीवाभावाने, स्वार्थ न पाहता त्यांना साथ दिली. आपले प्राणही अर्पण केले.

बहिर्जीसुद्धा त्याला अपवाद राहिला नाही. त्यानेही आपला देह ठेवला तो स्वराज्यासाठी. असे म्हणतात की अत्यंत जखमी अवस्थीत बहिर्जी बाणुरगडावर आला. तेथेच त्यांनी देह ठेवला. त्यांची अखेरची कामगिरी काय होती हे इतिहासाला माहित नाही. पण त्यांची छोटी समाधी तेथे आहे. हेरगिरीच्या आयुष्यात त्यांनी व त्यांच्या सहका-यांनी काय काय धोके पत्करले असतील, कशा कल्पकता वापरत माहिती काढली असेल, कशी जीवावरचे धोके पत्करत योग्य ठिकाणापर्यंत पोचवली असेल...कितींचा अमानुष छळही झाला असेल आणि कितीकांनी प्राणार्पण केले असेल याची आज इतिहासाला कसलीही माहिती नाही. पण स्वराज्य उभे राहिले. आणि स्वराज्याची प्रत्येक वीट चढत असतांना मावळ्यांप्रमानेच हेरांच्या अंगावरही मुठ मुठ मांस चढत असेल यात शंका नाही. महाराजांच्या अद्वितीय स्वप्नांना अनेक वीरांप्रमाणेच बहिर्जी नाईकांसारखे महाहेर मिळाले. स्वराज्याचे इंगितच ते आहे.

ते रयतेचे रयतेच्या मदतीने उभारलेले स्वराज्य होते अणि म्हणूनच आजही ते प्रेरणा देते.

-संजय सोनवणी

(Published in Pudhari Dipavali issue)