Tuesday, March 31, 2015

त्या डोंगरतळी......

त्या ओघळत्या डोंगरतळी
एक धनगर बसलाय
आश्चर्याने भरलेली
अंगुली टेकवून
पाहत त्या अचाट भरुन आलेल्या
भारलेल्या आभाळाकडे
आणि कधी आपल्याच
सावळ्या झालेल्या
गवतात डोके बुडवत
गैबान्यागत झालेल्या

एक नि:शब्द महाकाव्य फुलतेय
त्या निरवतेत विरतेय!

Saturday, March 28, 2015

Fanciful Ideas of Dr. Nicholas Kazanas!

Indigenous Aryan Theorists now-a-days are becoming inveterate adherents of the claims those cannot be substantiated even on the basis of common logic.  The paper of Kazanas “Rigveda is pre-Harappan” (June 2006) 1 too is no exception, as Kazanas too seems to harp Indigenous Aryan lore while substantially stretching back the time of Rig Veda to claim authorship over Indus-Ghaggar Civilization (IGC) to which, now-a-days, Vedicists blatantly have started calling “Indus-Sarasvati Civilization.” 

Anyway, let us have a look at the Kazanas arguments and what the realities are.

Claim 1)- Horses and Chariots: Kazanas claim that IGC knew horse and spoked-wheel chariots. He confirms that the horses in their wild state were present in India from c 17000 and the domesticated horse was present during mature Harappan times. Also he claims, citing S. Piggot, the sophisticated type of vehicles with one or two pair of wheels with their axels were found in Indus and Rhine by around 3000. BB Lal have presented the terracotta wheels from Lothal, Banavali and Rakhigarhi etc. those show emanating from hubs the painted lines that might indicate spokes. So far, if above is considered, we have to agree that the IGC could have known the horses and wheeled vehicles. IGC people were expert traders and had come across many civilizations of those times with whom they traded. Even if there were no ‘indigenous’ horses in Indus regions they could have imported them from other places if found useful. 

So, in a way, horse-chariot issue cannot become the foundation to prove the movements of so-called IE’s or making them responsible for introducing horses to India. Rather horse-chariot issue is overrated. 

What Kazanas suggests further is more interesting. He claims that the only real-life vehicle mentioned in Rig Veda is pulled by oxen and not horses. AMT theory proposes the chariots too being introduced by migrating IE’s to India. To refute this claim, Kazanas asserts that there are no remains of chariots in India from 1500 onwards till 700 BC. He alludes from this, to refute claims of AIT/AMT, that the supposed invaders, this would mean, the IE’ didn’t bring chariots with them! 

Though this is true, Kazanas intentions are otherwise. He wants to prove that though RV knew chariots, it did not know the spoked- wheels since spokes were invention of about second millennium BC. He claims that the “ara” word for spoke in RV is later interpolation or alternatively originally ‘ara’ could have meant something else other than spokes. 

Here, we must consider few facts. Vedic Ratha could have been even a simple bullock cart or wagon, sometimes drawn by the horses as per need. Oxen weren’t unknown to the Vedic tribes, hence to move heavy loads bulls too could have been used alternatively to pull carts or wagons. World civilizations have used different animal, available in their regions, to draw the carts or chariots. There is nothing special about horses and chariots, whether spoke-wheeled or not, making some group of the people superior over others. It also is but natural that the solid wheels gradually would have been replaced with spoked wheels for reducing the weight. However, till recently solid-wheel carts too were in vogue. If Rig Vedic Ratha just meant cart and not the chariot, as some indigenous Aryan Theorists claim, it will just prove that the Rig Veda had no vocabulary to denote carts or else they could not differentiate between chariots and carts. 

Which tribe or civilization first invented spoked wheel cannot be proved conclusively! David Anthony admits that there is no proof where originally the wheel was invented and wool was brought in use for cloth! 2 Hence building some theory on pre-conceived notions could prove to be dangerous to make any conclusion. 

The only intention, it seems, Kazanas wants to discard the previous ideas about the swifter horse-drawn spoked-wheel chariots of the Vedic people, as mentioned in the RV, to take back period of the RV to pre-Harappan era, when spoke-wheeled vehicles were yet to be invented!   However, he knows he is playing on a flimsy ground and do not hesitate to admit that, “The spoked wheel poses, in fact, no problem for dating the RV. There are other more clearcut types of evidence.”

And what are those proofs?

Claim 2)- Kazanas claim that many features of the Harappan culture are absent from RV and hence RV must be pre-Harappan! For example, he states, RV doesn’t know of fired bricks, urbanization, cotton etc. those were common features of IGC. He claims that the ‘pur’ of RV doesn’t mean necessarily town or fort. He asserts, “This is a very general misconception. In the RV pur never means anything other than an occult, magical, esoteric defense or stronghold which is not created nor ever destroyed by humans.” 

Now, for time being, let us consider that the RV did not know towns or fortified cities or forts as the term pur might denote. But how does it prove RV to be pre-Harappan? There were several civilizations even during the beginning of Common Era those did not reside in the towns. Every civilization has its own peculiar lifestyles depending on their psychological moulds and therefore the preferred ways to lead the life. Tarkateertha Laxmanshatri Joshi has stated that even during Brahmana era, Vedic people showed dislike towards urban life and preferred to delve in the villages. 3  It does not mean that the other contemporary societies too led the life in same fashion! 

RV indeed knew the towns having as much as hundred gates those were destroyed by Indra. (RV 10.99.3). These could be exaggerated descriptions, but certainly these wouldn’t have come out of sheer imagination of the Vedic seers.  Rather the struggle of the Vedic people seems to be with the people those delved in the purs but it is not indicated anywhere that the Vedic people too resided in some kind of purs. 

What we just can deduce that the Vedic people’s lifestyle preferred village-like tiny settlements to reside rather than urban centers. Purs of Vedic era and their region may not have been as big as of Harappans, but the Vedic people certainly knew to differentiate the pur (urban centers) from Vish (rural settlement).  RV knows purs but not similar to the urban centers of IGC. The purs of RV are made of the stones, not of bricks like of IGC. This is simply because they never were part of the IGC. 

Had they been the part of it, when pre-Harappan people gradually started building the architectural monuments, the process of urbanization would certainly reflect somewhere in RV or post RV literature. The technological advancements that feature the IGC too would find mention here and there. IGC didn’t form as a sudden event but was a gradual process through constant development through technological advancement. But Vedic literature is silent on these major advancements that the IGC people achieved!

Apart from this, waning of IGC that too continued for several hundred years till its final collapse, too, finds no slightest mention in RV or post Vedic literature. Decline of a civilization, to the people those were part of it, must have been a socio-psychological setback because of the unfortunate inevitable forced changes exerted on them. This change too nowhere reflects in the Vedic literature. 

Imagining pur as “magical, esoteric defence”, Kazanas wants to deny the knowledge of the surrounding of the Vedic seers, no matter how poetically and mythically they might have portrayed it. Pur couldn’t have been imaginary settlements of the demons but the physical existences, though mythologized.  However, RV is not talking anywhere about the purs of IGC those arose over the time and abandoned after fateful climatic changes and dwindled economy. 

Here, too, Kazanas lacks in proving RV being pre-Harappan or of the era of pre-urbanization! 

Claim 3)- Kazanas suggest that after about 1900 BC many cities were abandoned by the IGC people. Had IE’s immigrated to India during that phase there would be mention of the ruined cities. Kazanas is right in this suggestion to counter migration theorists.

But he falls in his own trap here too! Had Vedic people been part of the IGC, waning of Ghaggar, due to the climatic changes, they too would have suffered drastically. 

Collapse of one established prosperous socioeconomic system leads to find new ways for survival. This strife too is absent from the Vedic literature.  

Rather from pre-Harappan times till its disintegration, about 2000 years, the gradual rise of IGC to the peak and thence onward its slowdown nowhere is to be traced in any Vedic literature. The people those recorded even the small skirmishes with the enemy tribes couldn’t have failed to note and record the rise and fall of the IGC, had they been part of it! 

What Kazanas further want to imply from the facts that the fired bricks, cotton, rice etc. came to be known to the Vedic people only during the Brahmana and Sutra period, which was, to Kazanas, contemporary to Harappan times. But he forgets that the fired bricks are mentioned in Brahmanas only in respect with the fire altars, not in regards with brick-paved streets, and great baths and city walls. Rather Brahmana and Sutra literature too is devoid of any of the Harappan feature. 

Kazanas further wants to extract wishful meaning from the bovine seal and perforated vessel, finds of IGC, to connect them with the Brahmana period. From the above finds he wants to connect them with the vague descriptions of some artifacts mentioned in Brahmana, Yajur and Atharva veda to prove Post Vedic literature and IGC contemporaneous! 

If same art is applied, some or other Vedic description of the objects can be, no matter how forcibly, identified with the finds from any civilization to make Vedic people founders of it. What one may need is to draw any meaning and deny any meaning or if goes contrary to the theory, at all, simply call it ‘interpolation’! 

Kazanas too plays with the word “Dvaya” of Atharva Veda and connects it with the motif on a seal, of two headed Bovine-like (Actually similart to the Unicorn) animal and Pipal tree growing out of it! However, the motif in question is not of the two headed animal at all but the unicorn-like long necked animal-heads set artistically to form an aesthetic design, representing a mirror image of a one-horned animal-neck and tree. The wonder Kazanas make is that he claims this motif could be symbol of “OM”! 

Interestingly the seals, a major feature of IGC, don’t find any mention at all in RV or post RV literature. Kazanas claim that some IGC features are present in post RV literature, such as bricks, rice etc. However, if post-RV literature is not only contemporary but of the people those were part of it, why would, at the least, disappearance of these vital features from that literature?

The fact is, post-RV literature is of the time when seal making had seized to be in the IGC for technological shifts and end of the foreign trade with Mesopotamia and other civilizations for many reasons, such as global climatic changes to political upheavals. Since it remained no longer the practice of the civilization, there naturally wouldn’t have been any mention. Hence fixing age of the Brahmanas and other post- RV literature contemporary to the mature IGC period is not correct. Rather it suggests that the Brahmana era is of the far later times, about 1000 BC or even later, when the IGC was flourishing in new forms maintaining inherent traits of the past and had coped up with the changed climatic conditions! 

This is why, even if RV is considered to be pre-Harappan creation, it doesn’t prove at all that the Vedic Aryans were present in Indus region at that point of time and even later as none of the IGC progress and later setbacks reflect anyway in that literature.

Claim 4)- Further, Kazanas use astronomical references, just like Tilak and Jacoby had used, to substantiate his claim that the RV can be older than the 3000 BC.  Satapatha Brahmana makes a reference that the “Krittikas (Pleiades) do not swerve from the east.” The verse of SB goes like this, “And again, they do not move away from the eastern quarter, whilst the other asterisms do move from the eastern quarter. Thus his (two fires) are established in the eastern quarter: for this reason he may set up his fires under the Krittikâs.” (SB, Trans.: Julius Eggeling, 1892.)

Based on this information the time of Brahmana is calculated to be about 2500 BC or as early as 3000 BC. The debate over Krittika rather is unwarranted. The chronology of Vedeic literature is assumed that the Brahmana era begins after RV period is problematic in itself. Brahmanas contain even pre-Vedic mythologies. Purpose of Brahmana literature was to organize the sacrificial practices; hence the composition of RV and Brahmanas could have been almost simultaneous. The knowledge of Krittika being stationary towards East could be the memories from the remote past and thus preserved and revered for the sacrificial purposes. 

Composition of the RV and related works couldn’t have been sudden event like a big bang. Let us not forget here the Zoroastrian religion too was reformation of ancient cult. Vedic religion too had roots in the remote past, no matter in what form. RV mostly preserves the memories of the past while recording contemporary victories, strife and struggles. The life that Rig Vedic people led finds no match with any peaceful society. This life, in all possibility they couldn’t have led had they been part of the IGC (3200 BC till 1700 BC) because this era is entirely absent from the Vedic literature. 

The knowledge of the stars and their movements to the mankind could go far back in the human history for their constant observations. Interestingly, meaning of ‘Nakshatra’ in Arabic, Chinese and Sanskrit is one and the same….place to halt for night. Vedic was not an isolated society to not to have come across the knowledge gathered from other sources and shared their independent innovations! This knowledge too is of no help to determine Vedic people being ever the part of IGC.

However, arriving at an authentic date based on astronomical references has been challenged. Roshan Dalal states, “In ancient times, the Nakshatras were related to the Moon and not the Sun and the vernal equinoxes were unknown.”

For a moment, even if astronomical data is used to decide on the date of RV or Brahmanas, how does it help to claim the Vedic Aryan’s presence in IGC? The inference that Kazanas wants to derive, thus becomes problematic. 

Claim 5)- Like all indigenous Aryan Theorist, Kazanas too broach Sarasvati issue.. He states that the Ghaggar (Sarasvati) flowed down to the ocean before 3200 BC. In support, he refers Francfort (1992), stating, “Francfort has been just as certain of a date 3600-3800 in his survey of 1992.” 

But the reality is, Francfort states in the same book that, “In fact we now know, thanks to the fieldwork of the Indo-French expedition, when proto-historic people settled in this area no large perennial river had flown there for a long time.”  (p. 91) 

Bryant quotes Francfort for his earlier expedition in Ghaggar channels , “The team included a strong geo-archaeological element that concluded that the actual large paleo courses of the river have been dry since the early Holocene period or even earlier (Francfort 1985, 260). Ironically, the findings of the French team have served to reinforce the “mythico-religious tradition of Vedic origins.” Rajaram's reaction (1995) to the team's much earlier date assigned to the perennial river is that “this can only mean that the great Sarasvati that flowed ‘from the mountain to the sea’ must belong to a much earlier epoch, to a date well before 3000 bce”. 5

Early Holocene period would mean about 12000 to 10,000 years ago. Francfort is clear in his observations and conclusions. Still Kazanas seem to twist the facts. Rajaram’s remarks, as quoted by Bryant, makes it clear that how the attempts are made to connect anyhow Ghaggar with Sarasvati and stretching back the RV era substantially before Harappan era to claim IGC! Unfortunately Kazanas too is no exception.


Kazanas does not prove beyond doubt that the IGC features are reflected anywhere in Brahmanas or other post-Vedic literature and that the era of RV was pre-Harappan. Vedic people coming across cotton, fired bricks for altars does not make them part of the IGC; it only does prove that the later composers of the Vedic literature had come across those features only in post-Harappan era, in far later times. The IGC was then already shaped up in Gangetic plains taking new forms based on the foundation of waned IGC when Vedic adherents came across it. 

Ignorance of cotton, rice etc. to RV can only be attributed to the fact that the regions Vedic people had occupied didn’t grow cotton but produced wool from the ships, to be used for cloths. The Vedic river “Parusni” derives its name from the flocks of wool. (“Parus” - flocks, “Urna”- Wool would mean flocks of the wool.)  This river cannot be equated with Ravi but some river from Gandhar region. 6 RV is well aware of the woolen cloth, not cotton. 

However, in absence of any proof that would indicate mass migration in India at any time since +7000 BC, it only can be derived that the Vedic tradition traveled to India by some faithful Vedic preachers those continued compositions of the post-Vedic literature while spreading out the religion. By that time IGC had lost its past glory, urban centers had shifted towards Gangetic plains, the situation which is well reflected in Brahmanas and later literature. 

Kazanas attempts to take back Rig Vedic period substantially only because it doesn’t know any of the Harappan features is thus becomes untenable! 


1) Rigveda is pre-Harappan by Nicholas kazanas.  June 2006. Online available at http://www.jstor.org/discover/10.2307/41692083?sid=21105802145531&uid=4&uid=70&uid=3738256&uid=2129&uid=2

2) ‘The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the modern world’, by David W. Anthony, Pub.: Princeton University Press, 2007, p. 34 and 59-77)

3) Vedic Sanskruticha Vikas”. by Tarkateertha Laxmanshastri Joshi, Pub.: Pradnyapathashala Mandal, third edition, 1996, p. 35.

4) The Vedas: An Introduction to Hinduism’s Sacred Texts,  By Roshen Dalal, pub.: Penguin, 2014.

5) The Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate”, by  Edwin Bryant, Oxford University Press, 2001, p. 167-68.

6) Vedic Index of Names and Subjects, Volume 1”, By Arthur Anthony Macdonell & Arthur Berriedale Keith, Indian edition, pub. Motilal Banarasidas Publishers Pvt. Ltd.,1995, p. 499-500.

Thursday, March 26, 2015

मदर तेरेसा

मदर तेरेसा यांना बंगाली बांधव आई मानतात. बंगालातील जीवघेणे दारिद्र्य (म्हणजे आजही विशेष फरक पडला आहे असे नाही) आणि त्यासोबत येणा-या व्याधी, रोगराया आणि मानसिक खिन्नतांचा कळस स्वातंत्र्यपुर्व काळ ते आताआतापर्यंत देशाने पाहिले आहे. बंकिम, शरदजींच्या कादंब-यांत ते खिन्न-संतप्त उश्वास-नि:श्वास सतत जाणवत राहतात. त्यांना मायेची फुंकर घालणारी एक आई भेटली. १९५५ सालीच त्यांनी निर्मला शिशू भवन कलकत्त्यात उघडून अनाथ आणि बेघर मुलांची सोय लावली. तत्पुर्वी १९५२ सालीच हिंदुंनीच त्यागलेल्या कालीघाट मंदिरांला, सरकारी अधिका-यांच्याच मदतीने, गरीबांसाठी रुग्णालयात बदल केला. मरणोन्मुख मुस्लिम असेल तर कुराण, हिंदु असेल तर गंगाजल नि क्यथोलिक असेल तर तर बायबल....त्यांनी धर्मांत भेदभाव केला नाही. कुष्ठरोगी असो कि एड्सने ग्रस्त, लहान नवजात शिशू असेल कि मरणोन्मूख वृद्ध....सर्वांचीच निरलसपणे सेवा केली. त्यांचे काम धर्मांतराच्या मोहिमेवर निघालेल्या मिशन-याचे नव्हते तर दयेसाठी, मदतीसाठी मिशनरी अशा स्वरुपाचे होते. भारताने त्यांचा सन्मान आधी पद्मश्री देवून केला तर नंतर भारतरत्नाने भुषवले. जगाने तर नोबेल पारितोषिकाने त्यांना गौरवले. पण त्याहीपेक्षा त्या "मदर" होत्या, सर्वांच्या, हा मोठाच बहुमान होय. 

त्यांच्या भारतातील व देशाबाहेरील कामाबद्दल लिहावे तेवढे थोडेच आहे. प्रचंड लिहिले गेले आहे. अगदी विरोधातसुद्धा. त्या अर्थातच धार्मिक होत्या. क्यथोलिक होत्या. त्यांचा जन्म अल्बानियातला, पण त्या भारताच्या नागरिक झाल्या. हा देशच त्यांनी आपली कर्मभुमी बनवली. पण त्य्यांचे कार्य जगभरही पसरत राहिले. १९८२ साली बैरुतच्या वेड्याच्या वेळी इस्पितळात अडकुन पडलेल्या ३७ मुलांना त्यांनी काहीवेळासाठी दोन्ही युद्धायमान पक्षांना गोळाबारी थांबवायला लावून त्यांची सुटका करायला लावली एवढे त्यांचे नैतिक वजनही होते. इथिओपियातील भुकेले असोत कि चेर्नोबिलच्या आण्विक अपघातातील बाधित असोत, मदरने आपला सेवाभाव धर्म/प्रांत/ देशाचा विचार न करता दाखवला. एकार्थाने कलकत्याची माय विश्वमाय झाली. 

त्यांचा मृत्यू १९९७ साली झाला. युनोचे माजी सेक्रेटरी जनरल जविर डी क्युल्लर म्हणाले, "तीच संयुक्त राष्ट्रे आहे, तीच विश्वशांती आहे!" 

त्या जावून आता १७ वर्षे उलटुन गेलीत. या देशात नंतर पुलाखालुन बरेच पाणीही वाहून गेले. आता हिंदुत्ववादास प्राधान्य देणा-यांचे सरकार आहे. रा.स्व. संघ आणि त्याच्या अनेक आक्टोपसी हातांसारख्या संघटनांना चेव चढला आहे. हे सरकार सत्तेवर आल्यापासून विकास, प्रागतिकता यापेक्षा वैदिक विमाने, चार ते दहा मुलें हिंदुंनी कशी प्रसवावीत याचे धडे देणारे, वैदिक गणित-विज्ञान अभ्यासक्रमात कसे अत्यावश्यक आहे हे बजावत कधीच अस्तित्वात नसलेली वैदिक विमाने जागतिक विज्ञान परिषदेत उडवणारे, बुवा-बापु यांच्या रामलीलांचे गौरवशाली इतिहास गरजणारे अचानक भुछत्रासारखे वाढले आहेत. "घरवापसी" चे कार्यक्रम राबवायला हे धट सरसावले आहेत. पम्तप्रधान एवढे स्वप्रेमात दंग आहेत कि अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षांना एकेरी "बराक" म्हणून राजनैतिक संकेतांचा, प्रोटोकालचा, भंग करत वर स्वत:चे नांव गोंदलेले सुट परिधान करत आहेत आणि जगात हसे करुन घेत आहेत. अमेरिकेच्या अध्यक्षांचा हा राजनयिक अवमान अमेरिकन जनतेच्या जिव्हारी लागला आहे. पण आम्हाला त्याचे गांभिर्य उरलेले नाही. एक प्रकारचा, काल-कालपर्यंत नाईलाजाने दबुन राहिलेला वैदिक माज उफाळुन येत आहे. 

आणि भागवतांचे मदर तेरेसांबद्दलचे विधान त्याचाच परिपाक आहे.

काय म्हणाले भागवत? ते म्हणाले, तेरेसांचे कार्य चांगले असेल पण त्यांचा हेतू शुद्ध नसुन धर्मांतराचा होता. त्यांची गरीबांची सेवा ही सहेतुक होती. सेवेच्या नांवाखाली धर्मांतर उचित नाही. ते हे भरतपुरला बोलले. "अपना घर" या एन्जीओच्या कार्यक्रमात. त्यांचे म्हणणे होते कि लोकांना ख्रिस्ती बनवणे हाच त्यांच्या सेवेचा मुख्य उद्देश्य होता. असा उद्देश्य असेल तर सेवेची किंमत रहात नाही. 

यामागे, असे मानले जाते कि, गेल्या काही महिन्यात दिल्ली आणि अन्य ठिकाणी चर्चेसवर झालेल्या हल्ल्यांची पार्श्वभुमी होती. या हल्ल्यांवर खुद्द पंतप्रधान मोदी यांनी ख्रिस्ती धर्मियांना एका कार्यक्रमात कोणत्याही धर्मावर हल्ले झालेले सहन केले जाणार नाहीत या विधानाचाही संदर्भ होता. 

अपेक्षेप्रमाणे या भागवती विधानावर वादळ उठणे स्वाभाविक होते. ख्रिस्ती धर्मियांमद्ध्ये जेवढी संतप्त प्रतिक्रिया उठली त्याहीपेक्षा मोठी प्रतिक्रिया पुरोगामी विचारवंतांकडून उठली. निखिल वागळेंनी तर, "राहूल कोंग्रेसमुक्त भारत करेल तर भागवत भाजपामुक्त भारत करेल" अशा आशयाचे ट्वीट केले. सोशल मिडियात तर चर्चांना, टीका आणि समर्थनांना उधान आले. वागळेंच्या ट्वीटमद्ध्ये बराच मोठा आशय दडलेला आहे हे उघडच व्हावे असे वास्तव आहे. कारण एके काळचे मोदी आणि म्हणून भाजपासमर्थक आज आपण केलेल्या मतदानावर पस्तावत आहेत हे एक कटू असले तरी वास्तव आहे. आर्थिक विकासाच्या बाबतीत ठणाना चालु आहे. विकासपुरुष हीच मोदींची प्रतिमा भ्रामक होती हे आता उघड व्हायला लागले आहे. अटलबिहारी वाजपेयी एक वेगळ्या प्रकारचा मुखवटा होता...मोदी जरा वेगळे मुखवटे आहेत हे तर सरळ सरळ दिसते आहे. 

त्यात भागवतांनी आगीत तेल ओतले आहे. ते का आणि कशासाठी यावर चर्चा करण्याआधी भागवतांचे आणि त्यांचे समर्थन करणा-यांचे आरोप तपासून पहायला हवेत.

मदर तेरेसा हयात असतांना त्यांच्यावर कमी आरोप झाले नव्हते. विशेषत: गर्भपात आणि संततीनियमनाची साधने यांना मदरचा खास ’क्यथोलकी’ विरोध होता. त्यामुळे त्या प्रतिगामी आणि अंधधार्मिक वाटू शकतात. पण येथे हे ल्कक्षात घेतले पाहिजे कि १९८० सालापर्यंत खुद्द हिंदू आणि वैदिकांचा संतततीनियमन आणि गर्भपाताबद्दलचा दृष्टीकोण काय होता? इंदिरा गांधींनी चार पुरे म्हणुन संततीनियमनाचे सत्र संजय गांधींच्या देखरेखीत चालवले तर याच लोकांनी इंदिरा गांधींचे पानिपत करुन टाकले होते हा इतिहास फार जुना नाही. सरकारी अधिकारी अगदी खेड्यापाड्यात निरोधांची पाकिटे वाटत तर त्याचे "फुगे" करुन खेळणारे बाप्ये कमी नव्हते. रं. धो. कर्वे तर संततीनियमनाचा प्रचार केल्यानेच दुर्लक्षाच्या आणि उपेक्षेच्या खाईत गेले. तेंव्हा हिंदू ख्रिस्ती नव्हते, आजही नाहीत. मदर तेरेसा एका धर्माच्या नुसत्या प्रभावात नव्हे तर त्या धर्माच्या मिशनरी होत्या. त्यांनी त्यांची धर्मतत्वे व्यक्त केली असतील तर ती त्या काळच्या कोणत्याही धर्मापेक्षा फार वेगळी आणि प्रतिगामी होती असे मानण्याचे कारण नाही. आणि २०१४-१५ साली चार ते दहा पोरे प्रसवा असे वावदुक सल्ले देणा-या भाजपा/संघाच्या साध्वी ते भागवतांसारख्या प्रतिगाम्यांना तर तो अधिकारच नाही. 

दुसरा आरोप येतो तो धर्मांतराचा. मदर तेरेसा कोणी रुग्ण मरणोन्मूख असतंना बाप्तिस्मा द्यायच्या, असा. काही विचारवंत तर असे म्हणतात, अशा अंधश्रद्धांना कडाडुन विरोध केला पाहिजे. हसले पाहिजे यावर. ज्या रुग्णांना कोणी नाही, जात माहित असल्याखेरीज कोणी पुरोहित सेवाभावासाठी फिरकणार नाही, असली तरी धनदाता नातेवाईक नसेल तर कशासाठी यावे? तेंव्हा त्याचा अंतकाळी काय करायचे होते मदर आणि सिस्टर्सनी? अंत:काळी अशा अनाथ अभाग्यांना जर कोणी दयामय येशुचा रस्ता दाखवत त्यांचे अंतिम क्षण बरे करत असतील तर त्याला मानवता म्हणायचे कि अंधश्रद्धा? आपण कोणत्या परिप्रेक्षात श्रद्धा/अंधश्रद्धा आणि विज्ञानवादाची कसोटी लावतो याचे भान टीकाकारांना असले पाहिजे.

धर्मांतरांचा अरोप जरा विचित्र आणि वैदिकवाद्यांनी उठवलेला बवाल आहे असे नाईलाजाने म्हणावे लागते. भारतात २००१ च्या जनगणनेनुसार २.३% ख्रिस्ती होते. भारतात सर्वात पहिला ख्रिस्ती मिशनरी सातवाहनांच्या दरबारात उपस्थित असल्याची नोंद आहे. इस्लाम भारतात येण्याआधी ख्रिसती धर्म आला. इ.स. ५२ मद्ध्येच थोमस डिड्यमसने केरळमद्धे पहिले चर्च उभारले. अगदी मुघलकाळातही मिशनरी भारतात येतच होते. नंतर तर ब्रिटिशांचे, म्हणजेच ख्रिस्त्यांचे राज्य भारतात स्थिरस्थावर झाले, दिडशे वर्ष तरी टिकले. भारतात पुर्वोत्तर राज्ये, अन्यत्रचे आदिवासी बहूल विभाग आणि असंख्य दलित ख्रिस्ती तर झालेच पण अनेक तथाकथित उच्चवर्णियांनीही ख्रिस्ती धर्म स्विकारला. पण, मिशनरी जर फक्त येथे धर्मांतरासाठीच, गेल्क्या दोन हजार वर्षांपासून येत त्यांच्याच धर्मियांचे राज्य असुनही ख्रिस्ते धर्मियांचे प्रमाण तुलनेने नगण्य असेल तर मिशनरी येथे केवळ धर्मप्रसारासाठी नव्हेत तर सेवेसाठीही आले होते असाच अर्थ घ्यावा लागतो. शिस्तबद्ध सेवाभाव हा ख्रिस्ती धर्माचा महत्वाचा भाग आहे जो अन्य धर्मात अभावाने सापडतो. भारतातल्या ख्रिस्त्यांना हिंदुंप्रमाणे अपरिहार्यपणे जात असतेच हेही एक वास्तव आहे.

मदर तेरेसांनी किती धर्मांतरे केली? खरे तर याची कसलीही आकडेवारी उपलब्ध नाही. आहेत ते केवळ आरोप. त्या धर्माच्या मिशनरी नव्हत्या तर सेवेच्या, दयाभावाच्या मिशनरी होत्या. "मिशनरीज ओफ च्यरिटी" हे त्यांच्या संस्थेचे नांव! धर्मांतरांचा हेतू सेवाभावापेक्षा, करुणेपेक्षा प्रबळ असता तर या देशाने त्यांना आईच्या स्वरुपात पाहिले नसते. संघानेच त्यांच्यावर वैचारिक (किंवा कसेही) हल्ले चढवले असते. खरे तर त्यांना हयातीत विरोध यांनीच जास्त केला असता. फादर स्टेन आणि त्याच्या कोवळ्या मुलाला जीवंत जाळून मारण्याचे पातक यांच्या माथी जमा आहेच. तेंव्हा मात्र तसे काही झाले नाही. भारतरत्नालाही विरोध झाला नाही. आता त्या जावून जवळपास सतरा वर्ष उलटून गेलेली आहेत, मग आताच मदरचा विषय का?

ते म्हणतात, सेवेमागे कोणताही हेतू नको. या मनुष्याला बहुदा हे माहित नाही कि सेवेचा हेतु असल्याखेरीज सेवा तरी होवू शकते काय? 

यात दोन गोष्टी लक्षात घेतल्या पाहिजेत. एक म्हणजे हा खुद्द नरेंद्र मोदींना अप्रत्यक्ष इशारा आहे कि तुम्ही इतर धर्मियांवर होणा-या हल्ल्यांकडे दुर्लक्ष करा. कारण त्यांचे, खुद्द तेरेसांचेच हेतू शुद्ध नव्हते, तर यांचे हेतू शुद्ध असुच शकत नाहीत! आणि दुसरे म्हणजे सत्तेचे केंद्र संघ आहे, भाजपा नव्हे हेही त्यांना सुचवायचे आहे. थोडक्यात या देशात अन्य (वैदिक वगळता) धर्मियांचे अस्तित्व हे यांच्याच मर्जीवर अवलंबुन असेल! ते ठरवतील तो सेवाभाव आणि ते ठरवतील ते संत-साध्वी!

दुर्दैवाने आहे हे असे आहे. भागवतांच्या समर्थनासाठी जेही संघवाले उभे ठाकलेत ते तर तारे तोडत वरताण करताहेत. प्रश्न असा आहे कि या देशात जे सहसा करायची हिंमत होत नव्हती ती आताच का उफाळून आली आहे? शिवाजी महाराजांवर कार्यक्रम मुस्लिमांनी ठरवला याचे कवतुक करण्याऐवजी त्या कार्यक्रमाची परवानगीच नाकारायची हिंमत कोठुन येते? अभिव्यक्तीस्वातंत्र्य आपण गारद करतो आहोत आणि नकळत विद्वेषच वाढवत आहोत याचे भान नको काय? दाभोळकर असोत, पानसरे असोत, त्यांच्या खुनांनंतर जी मुक्ताफळे उधळली जातात ती कोणत्या ख-या धर्माचे लक्षण आहे?

आता, अजुन एक मोठा आक्षेप जोमात आहे. मदर तेरेसांचा हेतू कलुषित होता, संघ बघा आदिवासी/भटक्या विमुक्तांची सेवा करतोय! वा! यात खरेच तथ्यांश असता तर वैश्विक पारितोषिके स्वयंसेवकांच्या दारात येवून पडली असती. आदिवासींबद्दल खरा कळवळा असता तर मेळघाटात, शेकडो कोटींची अनुदाने लाटणा-या, बव्हंशी संघवादीच स्वयंसेवी संस्था असतांना, तेथील कुपोषणमृत्यू कधीच थांबले असते. तसे झलेले नाही हे आकडेवारीच सांगते. खरे तर स्वयंसेवी संस्थांचे, काही टक्के प्रमाण वगळले तर, मोठे प्रमाण उघड वा छुप्या संघवाल्यांचेच सापडेल.  

मग हेतू कलुषित कोणाचा? संघाच्या आदिवासी असोत कि अन्यत्रच्या, जेथे वैदिकवादाचे वर्चस्व ठसवले जाते, ते धर्मप्रचाराचेच एक उघड रुप आहे. कारण आदिवासी वैदिक अथवा हिंदु नाहीत. त्यांचे धर्म स्वतंत्र आहेत. आदिम आहेत. वैदिकांच्या जन्मापुर्वीचे आहेत. पण त्यांच्या, म्हणजे संघशाळांच्या, अभ्यासक्रमाकडे आणि ज्या प्रार्थना करायला भाग पाडतात त्याकडे पहा....ते धर्मांतरापेक्षा भयंकर असलेले सांस्कृत्यांतराचे प्रयोग आहेत हे सहज लक्षात येईल.

मदर तेरेसांवर शरसंधान केल्याने संघ, पक्षी भाजपा, यांनी लगेच सध्य केलेली बाब कोणती तर संसदेचे सत्र गदारोळात सुरु झाले. जमीन अधिग्रहण कायदा, जो शेतक-यांच्व्ह्य मुळावर येणार आहे त्या चर्चेकडॆ दुर्लक्ष झाले. एवढेच नव्हे तर अकल्पक रेल्वे बजेटची चर्चाही मागे पडली. मग कल्पनाहीन बजेट लादायचे असेलच तर हेच अपेक्षित होते असे नव्हे काय? हा लेख लिहित असतांना बजेट आलेले नाही, पण ते जनहिताचे किती आणि भांडवलदारांचे किती असणार हे समजतेच आहे. पण त्यावरील चर्चा मदर तेरेसांकडे वळवण्याचा माध्यांतर प्रयत्न केलाच आहे तोवर भागवती कल्पनाशक्तीला अजून उधान येवू नये ही अपेक्षा आहेच.

खरी कसोटी पुरोगाम्यांची आहे. तेरेसांच्या बाबतीत ती प्रकर्षाने लक्षात आली आहे. तेरेसा शेवटी एका धर्माच्या प्रतिनिधी होत्याच. व्ह्यटिकनने तर त्यांना चमत्कार केले म्हनुन संतत्व बहाल केले आहे. चमत्कारी संतांची बाजु घेणे हे पुरोगाम्यांना अडचणीचे आहे आणि म्हणुन त्यासाठीच संघाचा विरोध करणेही अडचणीचे आहे. भागवतांनी तमाम पुरोगाम्यांना पेचात पकडले आहे हे मान्य केले पाहिजे. मानवतेचा धर्मनिरपेक्ष झरा कि धर्मसापेक्ष झरा यावर पुरोगामी सावधान होत चर्चा करतील अशी अपेक्षा बाळगतांना दोहोतील स्थिती-परिस्थितीसापेक्ष स्थितींना सामोरे जात आपली बाजु पुढे नेतील अशी काळजी घेतली तरच धर्मांधांना गप्प करण्याचे उचित साधन मिळेल. 

दरम्यान, मदर तेरेसांसारख्या करुणामयी, भल्या त्यांच्या धर्मतत्वांनी प्रेरित असतील, महिलेला लक्ष्य करुन असभ्यतेचे, मानवतेच्या स्खलनाचे विदारक दर्शन भागवतांनी घडवले आहे. कृतघ्नतेचा कळस काय असू शकतो हेहे या निमित्ताने समोर आले आहे.  ज्यांच्या हृदयाला शेकडो वर्ष मानवतेचा साधा स्पर्शही झाला नाही त्यांने चक्क मानवतावाद्यांच्या हेतुबद्दल शंका उपस्थित करून आपल्या अमानवीपणाचे दर्शन घडवावे हे या देशाचे संचित नव्हे, हृद्गत तर नव्हेच नव्हे...या देशातील माणसे माणसांच्याच पाठीशी जातात...हैवानांच्या नव्हे! 

मदर तेरेसांवर अश्लाघ्य टीका करुन भागवत त्यांचे मर्यादित मोदींवरचे वर्चस्व दाखवण्याचे केविलवाने प्रयत्न करतीलही कदाचित पण हे असले बाष्कळ प्रयत्न अंगलट येणार कारण सारे होने सोपे, अगदी या काळत तर साध्वीही, पण मदर होणे मुश्किल....आणि तेरेसा मदर होत्या हे त्यांनी विसरु नये, त्यांच्या मर्यादा लक्षात घेऊनही! एवढेच भागवत आणि त्यांच्या आततायी समर्थकांना सांगणे!

(Published in kalamnaaama last week)

Tuesday, March 24, 2015

....एक लुहार की!

पुरातन काळी भारत तंत्रज्ञानात आघाडीवर होता कि नव्हता याबाबत अनेकदा उलट-सुलट चर्चा आणि तीही हिरीरीने होत असते. वेदांत जगातील आजचे सारे विज्ञान आहे असे दावे अनेकदा केले जातात. अगदी अणूबांब, क्षेपणास्त्रे ते उपग्रह अंतराळात सोडणे हेही पुर्वजांना माहित होते असे नुसते दावे केले जात नाहीत तर त्यावर चक्क पुस्तकेही लिहिली गेलेली आहेत. अलीकडेच "वैदिक विमान" प्रकरण गाजले. चांगल्या कारणासाठी गाजले असते तर बरे झाले असते, पण हे प्रकरण गाजले ते दाव्यातील हास्यास्पदपणामुळे.

यामुळे असे झाले कि जे खरे मानवोपयोगी शोध अथवा त्यातील तंत्रकौशल्यातील प्रागतिकता  भारतियांनी साधली त्यावर मात्र चर्चा कधी केली जात नाही, याचे कारण म्हणजे   ही प्रागतिकता साधणारे वैदिक नव्हते. अर्थातच त्यांना मग "वैदिक प्रगती" कसे म्हणता येणार? त्यामुळे फक्त लबाड कल्पोपकल्पित दावे केले गेले ते कधी सिद्ध झालेले नाहीत. पण ज्यांचे प्रत्यक्ष पुरावे आजही उपलब्ध आहेत ते मात्र दुर्लक्षीत राहिले.

खरे म्हणजे भारतियांनी लोथलचे कृत्रीम बंदर, नगररचनाशास्त्र, वास्तुकला, विणकाम, तांबे ते लोहकाम अशा अनेक क्षेत्रात तत्कालीन जगातील कोणत्याही संस्कृतीपेक्षा पार दहाव्या शतकापर्यंत जे वर्चस्व गाजवले त्याबाबत अभावानेच् लिहिले गेले.

आपल्या पुरातन पुर्वजांनी इतिहासाच्या प्रत्येक टप्प्यावर जीवनोपयोगी जे शोध लावले ते पाहून आपण अचंबित होतो. लोहाचा शोध हा एक असाच अत्यंत महत्वाचा टप्पा. लोहयुगाचे सुरुवात ही मानवी विकासाच्या टप्प्यातील एक क्रांतीकारी घटना मानली जाते. सनपूर्व तीन हजार वर्षांपुर्वी मानवाला लोहाचा शोध लागला असे पुरातत्वविद मानतात. लोहयुग सुरु होण्याच्याही खूप आधी मध्यपुर्वेत अशनींत मिळणारे शुद्ध लोह-निकेलचे गोळे वापरात आनले जात असत. भूपृष्ठावर मिळणा-या लोह खनिजात अशुद्ध धातू व अधातु जवळपास ३० ते ३५% असतात. शिवाय धातुकाचे ओक्सीडीकरण झालेले असते. लोह वितळवण्यासाठी आवश्यक असलेले उच्च तापमान कृत्रीमरित्या निर्माण करणे व शुद्ध लोह वेगळे करणे ही क्रिया सुरुवातीला अशक्य अशीच होती. त्यामुळे लोह वितळवून धातूरस साच्यात घालुन वेगवेगळ्य वस्तु निर्माण करत येत नसत. त्यामुळे सुरुवातीला लोखंडाचे गोळे तापवून, नरम करुन त्याला ठोकून निरनिराळ्या वस्तू बनवल्या जावू लागल्या. कालांतराने मानवाने भट्ट्यांत तांत्रिक सुधारणा केली व लोहाचा रस निर्माण करण्यासाठी आवश्यक तापमान निर्माण व्हायला सुरुवात झाली.

लोहयुग भारतात सुरु झाले असावे असे मानण्यास अनेक कारणे आहेत. सर्वात महत्वाचे म्हणजे भारतात भूपृष्ठावरील लोहखानींचे प्रमाण सर्वाधिक आहे. त्यामुळे अशनीतुन लोह मिळवत बसण्यापेक्षा सरळ अशुद्ध लोहाला शुद्ध करत ते वापरात आणणे सोपे होते. मुंड या आदिवासी समाजाने भारतात सर्वप्रथम लोहधातुकापासुन लोह बनवायला सुरुवात केली असावी असे मानले जाते.

भारतात लोहयुग कधी अवतरले याबाबत विद्वानांत अनेक मतभेद आहेत. सिंधू संस्कृती अधिक पुरातन असली तरी तेथे लोहापासून बनवलेल्या वस्तू मिळालेल्या नाहीत. अर्थात लोह हे पटकण गंज पकडणारे असल्याने व सिंधू संस्कृतीच्या क्षेत्रात पर्जन्यमान अधिक असल्याने पुरातन लोहाची अवजारे गंजुन नष्ट झली असल्याचीही शक्यता आहे. ऋग्वेदात लोहाचा उल्लेख येत नाही कारण अफगाणिस्तानात लोह खाने जवळपास दुर्म इळ होत्या. पुढे भारतात आलेल्या वैदिक मंडळीनी लोहशास्त्र आदिवासी मुंड लोकांकडुन घेतले असे मत अ.ज. करंदीकर यांनी व्यक्त केले आहे. संस्कृतात मुंड शब्दाचा अर्थ "लोह" असाच आहे. मुंडायसम, मुंडलोहम अशी नांवे वेदांत वारंवार येतात. त्यामुळे भारतातील लोहाच्या शोधाचे श्रेय मुंड या आदिवासी जमातीला दिले जाते व ते संयुक्तिकही आहे. मुंड आदिवासींच्या वसाहती आजही ज्या भागांत आहेत तेथे लोहखनिजाच्या विपूल खानी आहेत. त्यामुळे लोहाशी त्यांचा प्रथम परिचय झाला असणे स्वाभाविक आहे. सनपूर्व अठराव्या शतकापर्यंत लोह उद्योग भारतभर पसरला होता असे विविध ठिकाणी झालेल्या उत्खननांतुन सिद्ध झाले आहे. महाराष्ट्रात विदर्भ भागात तीन हजार वर्षांपुर्वीच्या  महापाषाणयुगातील लोखंडाचे घोड्याचे नाल व खिळे तसेच घोड्याच्या मुखावर बसवण्यासाठी बनवलेला तांब्याच्या पत्र्यापासून बनवलेल्या व लोखंडी खिळ्यांनी ठोकलेला अलंकार मिळाला आहे.

पुढे मात्र लोहक्षेत्रात भारतियांनी खुपच मोठी क्रांती घडवली. शुद्ध लोह मऊ असल्याने हत्यारांसाठी त्याचा उपयोग होत नसे. पण धातुरसात कर्ब मिसळला तर कठीण असे पोलाद तयार होते असे लक्षात आले. बैलगाडीच्या चाकांना लोखंडी धाव बनवणे ही फारच मोठी तंत्रकौशल्याची बाब होती. त्यामुळे बैलगाड्यांचे आयुष्य तर वाढलेच मालवाहतुकही सुलभ होत गेली. सिंधु संस्कृतीत लोहाच्या धावा बैलगाड्यांना असत. अशा धावांच्या चाको-याही सापडलेल्या आहेत. पाण्याच्या मोटी, नांदरांचे फाळ, कुदळी, टिकाव, पहारी, खुरपी, घमेली, विळ्या, खिडक्यांचे गज, बांगड्या, प्याले ते थाळ्याही लोहापासून बनू लागल्या.  मानवी जीवनात ही एक मोठी क्रांती होती. मानवी जीवन सुलभ, सुसह्य करण्यात या असंख्य लोहवस्तुंनी हातभार लावला.

युद्धतंत्रातही या शोधाने मोठी क्रांती झाली. सनपुर्व १००० पासून पोलादी तलवारी, बाणांची टोके, चिलखते पोलादापासून बनू लागली. सैन्याची संहार व बचाव क्षमता वाढली. दैनंदिन वापराच्या वस्तूंपासून ते सैन्यासाठी शस्त्रास्त्रे बनवणे हा एक देशव्यापी अवाढव्य उद्योग बनला. लोह वितळवणे ते त्यापासून विविध वस्तु बनवणे हे एक तंत्र कौशल्याचे तसेच कष्टाचे काम. शिवाय धातुज्ञानाची आवश्यकता. सातयाने उष्नतेच्या धगीत रहावे लागण्याची आवश्यकता. यामुळे इसपू १००० पासुनच हा उद्योग परंपरागत बनत गेला. भारतात निर्माण झालेल्या प्राचीन जातींपैकी ही एक जात. अर्थात या जातीत विविध वंशगटांतील लोक आले. व्यवसाय वैविध्यही त्यामुळेच आले. भारतातील जाळीदार चिलखते ही जगभर नावाजली जात होती, निर्यात होत होती यावरुन लोहशास्त्रात भारतियांनी केलेल्या प्रगतीचे गमक आहे.

भारतातील लोहारांनी धातुशास्त्रात जी प्रगती केली तिला तोड नाही. भारतात बनणा-या पोलादी तलवारी जगात उच्च दर्जाच्या मानल्या जात. निर्यातही मोठ्या प्रमाणावर होत असे. भारतीय तलवारींत न्यनो तंत्रज्ञान वापरले गेले असल्याचे दावे आता होत आहेत. टिपू सुलतानाची तलवार न्यनो तंत्रज्ञानानेच बनवली गेली होती. या सर्व प्रक्रिया लिखित स्वरुपात लिहिल्या न गेल्याने आधुनिक लोहविज्ञानाची मोठीच हानी झाली आहे असे आपल्याला म्हनता येते. परंतु आपापले शोध, तंत्रे पिढ्यानुपिढ्या आपल्याच वंशात जपण्याची आपली पद्धत. त्यामुळे असे होणेही स्वाभाविक होते.

भारतीयांनी अजून एक क्रांती केली ती म्हनजे लोहभुकटी विज्ञानात घेतलेली झेप. अठराव्या शतकापर्यंत जे तंत्रज्ञान युरोपातही शोधले गेले नव्हते ते तंत्रज्ञान भारतीय लोहारांना चांगलेच माहित होते. याचा आजही जिताजागता असलेला पुरावा म्हणजे महरौली येथील २३ फुट उंचीचा व सुमारे सहा टन वजनाचा कधीही न गंजनारा लोहस्तंभ. हा स्तंभ सन चवथ्या शतकात निर्माण केला गेला. हा स्तंभ उघड्यावर असूनही का गंजत नाही ही बाब नेहमीच आश्चर्याची मानली गेली आहे. परंतु आधुनिक पावडर मेटालर्जी तज्ञांनी हा स्तंभ लोहभुकटी विज्ञानाने बनला आहे असे सिद्ध केले आहे.

लोखंडाची अत्यंत बारीक भुकटी करुन, त्यात निकेल, तांबे अशा धातुंची पुड काही प्रमाणात मिसळुन मिश्रधातु बनवणे ही पहिली पायरी. पुढची पायरी म्हनजे हे भुकटी मिश्रण साच्यात दाबुन सरासरी वितळबिंदुच्या खालचे म्हणजे ९०० डिग्री तापमान बाहेरुन देणे. या तापमानाला धातुभुकटीचे कण परस्परसंबब्ध होवून अखंड वस्तू मिळते. या तंत्रज्ञानाला आज सिंटरिंग तंत्रज्ञान म्हनतात. याच पद्धतीने क्रमाक्रमाने हा लोहस्तंभ बनवला गेला आहे. यात असलेल्या अगंज धातुकांच्या भुकटीच्या मिश्रनानेच या स्तंभावर आजतागायत गंज चढलेला नाही. या तंत्रज्ञानाचा पुढे लोप झाला असला तरी तेंव्हा या तंत्रज्ञानापासून अनेक वस्तु बनवल्या जात असतील हे उघड आहे. पण हे तंत्रज्ञान पुढे फारसे वापरात आलेले दिसत नाही. अपवाद असतीलही, पण त्यांच्या अस्तित्वाचे पुरावे मात्र उपलब्ध नाहीत. परंतु आजही पाश्चात्य जग धातुभुकटी विज्ञानाच्या शोधाचे श्रेय भारताला देते हा आपल्या लोहविद्येचा मोठा सन्मानच होय.

पुर्वी आपल्याकडे किती मोठे साचे बनूकत असतील? याचे एक उदाहरण आजही जीवित आहे.

रांचीच्या पश्चिमेला दोनेकशे किलोमीटर अंतरावर टांगीनाथ नांवाचे एक प्रसिद्ध शिवक्षेत्र आहे. येथे एक प्रचंड त्रिशुळ असून त्याचे मधले टोक तुटुन पडले आहे. या तुकड्याचेच वजन तीन टन आहे. संपुर्ण त्रिशुळाचे वजन वीस टन असावे असा तज्ञांचा कयास आहे. हा त्रिशूल अखंड साच्यातुन बनवला गेला आहे. अवघ्या जगात असे लोहकामाचे उदाहरण नाही. हा त्रिशुळ किमान दीड हजार वर्ष एवढा जुना आहे. वीस टनी त्रिशूळ बनवायला केवढा मोठा साचा तयार करावा लागला असेल व त्यासाठी नेमके कसे तंत्रज्ञान विकसीत केले गेले असेल याची आज आपण फक्त कल्पनाच करु शकतो.

थोडक्यात भारतियांनी धातु विज्ञानात अद्भुत प्रगती साधली होती. बिल ड्युरांटने "द स्टोरी ओफ सिविलायजेशन" या ग्रंथात भारतीयांनी कास्ट आयर्न बाबत भारतीयांनी केलेल्या प्रगतीचे कौतुक केले असून पाश्चात्य जग भारतीयांपेक्षा किती मागासलेले होते याचे विस्तृत वर्णन करून ठेवले आहे. उत्तरेतील उत्खननांत सनपुर्व १८०० पासुन बनवलेल्या गेलेल्या लोहवस्तु विपूल प्रमाणात सापडल्यात. त्यात शेतीची अस्वजारे जशी आहेत तशीच गृगोपयोगी वस्तुंचे प्रमाणही मोठे आहे. एवढेच नव्हे तर तत्कालीन लोहभट्ट्यांचे अवशेषही मिळालेत. भारतीय लोहभट्ट्यांच्या विशिष्ट रचनांमुळे लोहाची संरचना व अपेक्षीत तापमान गाठता येणे शक्य होत असे. बिल ड्युरांट म्हणतो, "भारत त्या काळात, गुप्तकाळापर्यंत, युरोपिय जगापेक्षा लोह, सिमेंट, चर्मोद्योग ई. क्षेत्रात फारच पुढे होता. तो म्हणतो कि पोलाद तर भारताचा खास शोध!

बाणांच्या टोकांना लोहपाती बसवत मारक क्षमता वाढवण्याचे कार्य भारतात सर्वात आधी झाले. याला ख-या अर्थाचे पुरातन संहारक क्षेपणास्त्र म्हणता येईल! ग्रीक इतिहासकार हिरोडोटसनेही याची नोंद करुन ठेवली आहे. भारतातुन त्या काळात शुद्ध केलेले लोहही निर्यात होत असे. थोरला प्लिनी म्हणतो कि रोमन हत्यारे, चिलखते व घरगुती वापराच्या वस्तू या भारतिय लोहापासून बनवल्या जात.

तत्कालीन जगात भारताने गाठलेली ही लोह तंत्रज्ञनातील प्रगती विस्मयकारक आहे आणि तिचे श्रेय लोहकर्मींच्या पुर्वजांनाच दिले पाहिजे. भारताची तंत्रज्ञानातील झेप पहायची असेल तर एकटे लोहच सर्वांवर भारी पडेल...

म्हणतात ना....एक लुहार की!

Wednesday, March 18, 2015

मुस्लिम संघर्ष

१) Non believer (काफिर) पैगंबरंच्या दृष्टीने कोण होते? हा खरा प्रश्न आहे. प्रथम ते काफिर ज्यू होते आणि त्यात ख्रिस्चनांची भर पडली. ते का काफिर ठरले? कारण ज्यू हेच आपले प्रथम अनुयायी होतील असे पैगंबरांना वाटले होते. मुळात इस्लाम हा ब-यापैकी ज्यू धर्मतत्वांच्या निकटचा आहे. "अल्लाह" हा शब्द ज्यूंच्याच "एल - अल" या शब्दांतुन निर्माण झाला आहे. अल्लाह हा अरब जगताला इस्लअमपुर्व काळापासुन माहित होता. पण ज्युंनी पैगंबरांचे प्रेषितत्व नाकारले आणि ज्यू शत्रू (काफर) झाले. ख्रिस्ती धर्मही ज्युंचीच पडछाया असल्याने तेही काफर. त्यात जेरुसलेमच्या धर्मस्थळावरून काही शतके क्रुसेडस झाली. त्यात हे वैर वाढत गेले. याचा हिंदू धर्माशी कधीही संबंध नव्हता.
२) अरब, ज्यु हे वाळवंटी प्रदेशातील रहिवासी. टोळ्यांत राहणारे. स्वाभाविकच त्यांच्यात पणी, अन्न आणि स्त्री यावरुन आपापसात झगडे होत राहणे अपरिहार्य होते. तत्कालीन टोळीजीवनातील आवेश, हिंसकता याचे प्रतिबिंब धर्मतत्वांत पडणे स्वअभाविक आहे. उदा. वैदिक धर्मही टोळीजीवनातुनच निर्माण झाला. त्यातही परधर्मियांबद्दल पुरेपुर अनास्था, हिंसकता, लुटींचे समर्थन आहे. हवे तर वेद पुन्हा वाचुन घ्या. वैदिकांचा मुख्य देव इंद्रही युद्धायमान असाच आहे. धर्म हा परिस्थितीचे अपत्य असतो.
३) आपण आज मुस्लिम राष्ट्रे हा शब्द बिनदिक्कत वापरतो, पण अमेरिका ते युरोपातील राश्ट्रांना "ख्रिस्ती राष्ट्रे" हा शब्द वापरत नाही. बव्हंशींचा तो अधिकृत धर्म असुनही. आणि युरोपिय राष्ट्रांनी एखाद्या ख्रिस्ती राष्ट्रावर एकत्र येत हल्ला चढवल्यचे उदाहरण नाही. इराकबद्दल ते का हे लक्षात घ्यायला हवे.
४) ख्रिस्त्यांना ज्युंबद्दल प्रेम आहे म्हणून नव्हे तर मुस्लिम राष्ट्रांवर सातत्याने कुरघोडी करायची आहे म्हणून. पाकिस्तानला अमेरिकेने त्यासाठीच "पाळले" आहे. हिंदु राष्ट्रावर वचक रहावा म,हनून हे आम्ही कधीही लक्षात घेत नाही.
५) दहशतवादाबत्द्दल म्हणाल तर प्रत्येकाने बायबल (विशेषत: ’जुना करार") वाचायलाच हवे. हिंसेची मुलतत्वे त्यात, जेवढी कुराणमद्ध्ये आहेत, तेवढीच दिसून येतील.
६) आद्य आत्मघातकी दहशतवाद ज्युंनी शोधला, दुस-या शतकापासून निरलसपणे वापरला. फार कशाला अलीकडेच लिट्टॆला आत्मघातकी दहशतवादाचे धडे देणारे ज्यूचे मोसादच होते.
७) अरबी राष्ट्रे, (जी आज मुस्लिम आहेत), ख्रिस्ती (जे आज बव्हंशी युरोपियन नि अमेरिकन खंडीय आहेत) आणि अल्पसंख्य पण व्यापारी वृत्तीचे ज्यू हा तिढा अरबांच्याच भुमीवर निर्माण झाला आहे. मुस्लिम राष्ट्रे सरळ युद्धात ख्रिस्ती राष्ट्रांशी आणि ख्रिस्ती-सपोर्टेड ज्युंशी सरळ लढ्यात जिंकु शकलेले नाहीत आणि जिंकण्याचे सुतराम शक्यता नाही. जगतील सर्व महत्वाची माध्यमे ख्रिस्त्यांच्या हाती आहेत. अरबी माध्यमांची विश्वासार्हता एक तर प्रश्नांकित तरी आहे आणि त्यांचा रीचही जास्त नाही. त्यामुळे मुस्लिमांना दहशतवादाचा आश्रय (त्यंच्या दृशःतीने तो गनिमी कावा) घेतल्याखेरीज गत्यंतर काय? अमेरिका हे जगातील सर्वात मोठे दहशतवादी राष्ट्र आहे हे मी खुद्द अमेरिकेतच जाहीर मुलाखतीत म्हणून आलोय. केवळ आर्थिक कारणांसाठी जग त्यांचे पोलिसिंग सहन करत असेल तर जागतिक समुदायांनी विचार करायला हवा.
८) भारतातील मुस्लिम हे बव्हंशी याच भुमीचे, कृषी संस्कृतीचे नागरिक आहेत, टोळी संस्कृतीचे नाहित. अरबी-इराणी मुस्लिम समाज आणि भारतीय मुस्लिम समाजाला एकाच तागडीत तोलने योग्य नाही. सर्वात अधिक मुस्लिमच सुफी, वारकरी, वैष्णव संत भारतात झालेले आहेत हे वास्तव नजरेआड करुन चालणार नाही.
९) युरोपियनांना सेमेटिकांशी नाळ एकोणिसाव्या शतकापासुनच तोडायची होती. हिटलरचा थिंक ट्यंक रोझेनबर्ग म्हणतो, गो-या युरोपियनांचा आणि सावळ्या सेमेटिकांचा भाषिक/वांशिक आणि सांस्कृतिकही संबंध नाही. मुळात आर्य सिद्धांत आणि नंतर इंडो-युरोपियन सिद्धांत जन्माला घातला गेला कारण युरोपियनांना आपल्या संस्कृतेचा इतिहास पुर्वेकडे शोधायचा होता. आधी भारत नि चीन हे स्पर्धेत होते, पण नंतर त्यांनी याही स्थानांना नाकारत नवी मुलस्थाने शोधायला सुरुवात केली. दुर्दैवाने (अस्तित्वातच नसल्याने) गेल्या दोनशे वर्षांतही असे कोणतेही मुलस्थान त्यांना सापडलेले नाही.
१०) पण याच सिद्धांतामुळे येथील वैदिकांना युरोपियन (पक्षी ख्रिस्ती) जवळचे वाटतात कारण त्यांच्या सिद्धांतामुळे जेवढे युरोपियनांचे वर्चस्वतावादी धोरण अंगिकारता येते तेवढेच स्वमाहात्म्यही गाजवता येते. ज्युंबद्दलचे वैदिकांचे प्रेम हे केवळ आणि केवळ मुस्लिमांवर दबाव बनवून आहेत म्हणून आहे, अन्य काही हेतु नाही.
११) थोडक्यात ख्रिस्ती विरुद्ध अरबी (सेमेटिक) इस्लाम या संघर्षात वैदिकजन अकारण मुर्खपणाच्या वर्चस्वतावादी भावनेतुन पडले आहेत.
१२) आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे, या संघर्षाचे आकलन नसलेले भारतीय मुस्लिम, केवळ धर्मभावनेने प्रेरीत होत अरबी मुस्लिम/ख्रिस्त्यांच्या संघर्षात "जणु आपलेच नाक कापले गेले" या भावनेतून पाहतात तेही मुर्खपणाचे आहे. प्रत्येक मातीचे संघर्ष वेगळे असतात, धर्म कोणतेही असोत. आज अरबस्तानात अगदी इस्लामहुन अधिक शांततामय धर्म असता तरी संघर्ष हाच राहिला असता.
१३) युरोपियन पक्षी आजचे ख्रिस्ती हे वंशवादी होते आणि आहेत. (अपवाद क्षमस्व) त्यांना जेरुसलेमच्या सेमेटिक येशु ख्रिस्तानेच ख्रिश्चन धर्म स्थापन केला याशी काही घेणेदेणे नाही. खरे तर सुळावर जाईपर्यंत येशू हा ज्यूच होता हे वास्तव लक्षात घेतले जात नाही. ख्रिस्ती राष्ट्रांनीच ज्यूंची जास्त हत्याकाडे केली, हकालपट्ट्या केल्या (भारत सोडून) अन्याय केले हे ज्यु विसरले असतील असे समजू नका. भविष्यात ज्यू विरुध ख्रिस्ती हा संघर्ष पेटला तर मला आश्चर्य वाटणार नाही., पण सध्या मुस्लिम हा दोघंचा शत्रू आहे आणि त्याचे परिणाम अरबांच्याही नृशंसपणातुन दिसत आहेत. किंबहुना अरब राष्ट्रांवर अंतिम चाल करण्याची पुर्वतयारी सुरु आहे. आज जाहीरपणे अरबांची (म्हणजेच अरबी मुस्लिमांची) बाजु घेण्याची हिम्मत कोणी दाखवण्याची शक्यता नाही कारण त्यांनाही या संघर्षाचे आकलन आहे काय हा खरा प्रश्न आहे.
१४) भारतीय मुस्लिमांनी आणि हिंदुंनीही (वैदिक सोडून, कारण आता वैदिक बांधव मला काय उपदेश करायला येणार आहेत याची मला पुरती जाणीव आहे.) कसल्याही स्थितीत, अरब मुस्लिम राष्ट्रे असोत कि ख्रिस्ती राष्ट्रे, यांच्या जागतीक, ऐतिहासिक संघर्षातून, हिंसाचारातुन वेगळे अर्थ काढत आपापसात तेढ् माजवु नये. भारतीय मुस्लिमांनी आयसिस अथवा तालिबान किंवा कोणीही, या संग्फ़्ह्रषात सामील कोणतेही ख्रिस्ती राष्ट्र व त्यांच्या कारवाया करणा-या अमानवी संघटनांना किंवा सैन्यांना (सैन्य अनेकदा दहशतवाद्यांसारखे वापरले जाते) यदाकदाचितही सहानुभुती दाखवत आपापसात तेढ माजवायचे प्रयत्न करु नयेत.

Tuesday, March 17, 2015

Ancient Indian coins and symbolism

Prior to Buddhist era no written records unfortunately are available to throw light on the socio-political history of ancient India. Puranic texts are loaded with myths and heavy corruption, making them mostly unreliable. The Vedic religious texts though boast of their religious supremacy, the physical proofs talk otherwise. Let’s have a look at the ancient coinage those were found in various excavations to try to know what could be the religious beliefs of those times.
India was divided in about 16 Mahajanapada’s in ancient times. Every Mahajanpada would be group of Janpada’s (small kingdoms or Republics) spread within the Mahajanpada’s. Till rise of Nanda dynasty (5th Century BC) and later on Mauryan dynasty, the system prevailed to some extent.  The coins found from almost every Mahajanpada prior to approx. 350 BC, bear no letters hence it is impossible to know the names of the issuers of the coins. But from banker-marks punched on the coins indicate that coins of different denominations (weights) used to be issued by individual bankers (Shreni or Nigam) of those times, and not the rulers.
Most significant factor that can be observed from those coins is that every Mahajanpada coin bear unique symbol, no matter who the banker is. The symbols used by Maha Janpada's are diverse in nature, have been retained over the time, at least from seventh century BC till third century BC.  The symbolism doesn't seem changed over the period of almost four hundred years despite political upheavals.
This continuance of the coin symbolism in every Mahajanapada for such a long time suggests that the commercial system was comfortably stable. Also it suggests that every Maha Janpada was represented by the specific symbol punched over the coin.
Symbolism is an ancient trait of mankind. Symbolism reflects faiths, beliefs of the people those invented them. In the pagan world symbolism had mystic values. Certain shapes, figures, geometrical signs played a vital role in religious practices of those times all over the world. In India, especially in Tantric (Occult) sect, symbolism has greater importance over texts or idols.  Shivlingam too is an ancient symbol worshipped from 3500 BC at the least, which became the foundation of the major Shaivait religion of India. Most of the religious practices were associated with male-female sexual organs those were considered to be divine for their ability of reproduction.
Let us have a look at the ancient coins and significance of the symbols embedded into them.
Gandhara Janpada:
Gandhara was a part of India in ancient times, stretching from modern north-west Pakistan to Kabul, till it was conquered by Darius in sixth century BCE. We have no clue as to who issued the coins, still the carbon dating confirms that the various coins were issued from 7th century BC till 350 BCE.
The coins of the earlier time are peculiar in shape, not round, but silver bent bars having punch-marks of two six petalled flowers at both ends of the coin with bankers mark in the middle. There also are square and oblong coins as well having single six-petalled flower of the same design. The flower signs are peculiar, having dotted round with trident shaped petals. Reverse side of the coins are blank.
Gandhara was close to or part of the Indus valley civilization. If we trace back history of the similar six petalled flowers at Kot Dijji excavations (2600 BC) have been found on the seals and pottery.
Finding six petalled flowers, petal having trident shape on all the coins found in Gandhar Janpada, suggests that the symbol represented geographical identity as well represented religious beliefs of the region.
Six petalled flowers in Shaivait tradition has been a symbol of female sexual organ from ancient times. Presence of trident shaped petals too suggests influence of Shaivait tradition of those times. This symbol cannot be confused with Sun motif. Dotted circle and sprouting six petal like tridents indicates fertility symbol.
Kuntala Janpada
Kuntala region was located between present South Maharashtra and north part of the Karnataka. The coins found in this region are timed from sixth century to 450 Century BCE. The coins are of dotted circle at the center having attached a triskelion design above between the two angular shapes having solid dots on the head.  
Circle having solid dot at centre represents sun motif that is in use even today as a logo by corporate houses, but two angular shapes having solid dot on the head connected to the circle suggests otherwise. Scholars call it “Pulley” design. However if looked carefully it doesn’t represent pulley. Presence of triskele between the dotted angular shapes doesn’t suggest other being pulley design.
The triskele above represents constant motion or revolution. Not exactly same, but triskelic symbols are found in Celtic paganism and in Indus valley civilization also. However no symbol alike this has been found elsewhere hence makes it unique. However there must be close connection between both the symbols and may be representing some occult religious practice of those times, which is unknown to us so far.
Kuru Janpada
Kuru Janpada is famous from ancient times. This region is located around modern Delhi. Many historical episodes have been unfolded on this land. However Janpada coins found here belong to the period from 450 to 350 BC.
On the coins found in this region bear dotted Triskelion sign. Triskelion sign is an ancient sign used by almost all the ancient cultures like Celtic, Gaulish etc. However finding the sign on the coin with unique design makes the symbol an indegenous development. 
On few coins we find Three Arrow sign as well on reverse side of the coin. As you can see the arrows are attached to the dotted circle in symmetric arrangement. Also you can notice Y signs between the arrows.
Although Triskelion signs mostly represent constant motion or spirit, the present sign is not similar to the sign present on Kuntal coins. We do not know for sure what these signs meant to the people of those times. But sign seems to have been in use since Indus culture era. But looking at the unique set of human mind the way it works, the sign may mean the same thing…perpetuality …constant motion and continuation of the human life through reproduction.
Three arrow sign having three Y signs placed between the arrows make another unique symbol not to find elsewhere. Dotted circle is a common feature as we have seen on Kuntal and Gandhara coins, the petals or angular objects or arrows or triaskeles make them unique symbols. Three arrow sign too is unique because of Y shapes present within the corpus of the sign.
Dotted circles normally are considered to be sun signs but with the geometry that symbol makes with attached objects like arrows it doesn't seem to be a sun sign.
Magadha Janpada
Magadha Janpada, present Bihar, is rich with its history and culture, has given birth to two religions like Jainism and Buddhism. The coins found here dates back from 7th century BC till 5th century BC.
The coins bear various signs. Central sign on the Coin is dotted circle surrounded by three arrows and three circles. Other punches are sun sign, Pipal sign, Moon sign, dotted triangle or circle with handle sign. Dotted circle with arrow sign is common on all signs suggesting the symbol of the region.
The distinct feature is the three arrow sign found on some Kuru coins and the three arrow sign on the Magadha coins are quite different in arrangement. Sun sign is clear enough on every coin suggesting sun worship cult was dominant in Magadha region in those times. Maga people have been ancient inhabitants of Magadh region and like others were alien to Vedic culture.
Though it has been tried to prove that Maga people migrated to India from central Asia, there have been no physical proof so far to prove this claim. Anyway, sun worship had been Magadha’s oldest tradition. Vedic literature finds mention of Kikata (Magadhi) people as foreigners to their culture and religious practices.
Shakya Janpada
Shakya (or Vajji/Licchavi) Janpada was located on the northern region of Indo-Nepal. In Shakya dynasty Lord Buddha was borned hence it would be interesting to see what symbol Shakya’s used as their identity.
Shakya Coins date back to sixth century BC to 450 Century BC. The coins are too crude, having no particular shape, but every coin bears Pentagonal symbol.
Pentagon is a symbol that almost every ancient civilization (and even at present) has used in their occult practices. Pentagon not only suggests geometric perfection but representative of five basic elements in occultism as well as in ancient science. According to Sankhya philosophers Earth, Water, Wind, Energy and space are the five elements that makes the universe.  In Shaivait Occultism too five style worship of the Goddess was widely practiced. The similar thought, like sankhya’s, about five elements can be traced in Greek science and even in Free-mason occultism of Europe. It also has been symbol of underground womb in Egyptian iconography. In later Buddhist Gnosticism also we find pentagram symbol.
Saurashtra Janpada
Saurashtra coins too date back from 6th century BC to 4th Century BC. Unique feature of the Saurashtra coin is most of the coins have been punched with image of fertility goddess. Also elephant and bull signs too are found on many coins.
Fertility Goddess symbol we find on abundant seals found in Indus valley civilization. If we look carefully at the headdress of the deity is quite similar to the mother goddess’s images of Indus culture. The image is attributed to “Shakti”. Bull and Elephant symbols too have been abundantly found in Indus civilization.
We thus can infer that the flow of Indus valley civilization was continued uninterruptedly till fourth century BC.
Every region (Maha Janpada) shows some unique symbol (motif) been representing its identity for over four hundred years.

The symbols, at the least in the five cases discussed above, though diverse in nature, still possess one similarity that the presence of centrally dotted circle, pentacle or triangle. This indicates thought process of the civilization as a whole being unique.

The symbols moreover represent Gnosticism prevailing in the civilizations of those times along with Shiva-Shakti (fertility) worship.

we have seen on every triangle, petal or pentagram centrally a solid dot is positioned. In Shaivait occultism (Yogic practice) centred dot signifies the focalized energy and its intense concentration. It can be envisaged as a kind of energy deposit which can in turn radiate energy under other forms.

Presence of trident and arrows, weapons of Shiva suggests Shaivait religious practices of those times.

There seems no influence of Vedic religious thought and practices in any symbolism on the coins.

We also are going to have a look in next chapters at the coinage of later times till second century AD to understand  whether symbolism changed with the introduction of empirical political system and what was the language being used in those times. 
Also we have observed that many symbols like triskele, six petal flower, and pentagram with few others are found in the ancient paganism worldwide. Though there are slight differences in design, the striking resemblance shows that to some extent inner force of the human mind works similarly, no matter how geographically far apart.
We cannot attribute the similarities in the symbolism worldwide to borrowings or exchanges as symbolism is an innate expression of the human being that carries its unique identity. Though symbols are same, meaning or purpose attached to it may differ from one region to the other and also may change with the time.  
If language too is made of vocal symbols, same applies to it also. It needs no single source for evolution of the languages. Hence there cannot be any group of the language those have single source. Independent Evolution Theory, which I am proposing  for species, symbols and languages only can answer the vital questions those still keep on baffling us about our ancient civilizations and remote past.
We will discuss more on this in next instalment!
-Sanjay Sonawani
 (Image Courtesy: coinindia.com)

युरोपियनांचा वर्चस्ववाद, वैदिक धर्म आणि येथील वास्तव!

  प्राचीन  इराणमध्ये पारशी धर्माचे प्राबल्य वाढले. त्या धर्माने वैदिक धर्माचे आश्रयस्थान असलेल्या सरस्वती (हरह्वैती) नदीचे खोरेही व्यापल्य...